Appelscha vraagt de koning om een armenfonds, 1819
Ondertekenende inwoners van Appelscha (in modern Nederlands):
Nog voordat in Appelscha op grote schaal turf werd gewonnen, maakten inwoners zich zorgen over de gevolgen. Een afschrift van hun verzoek aan koning Willem I is bewaard in de collectie van G.P. Mulder. Mulder vermeldt dat het oorspronkelijke stuk niet op de verwachte archiefplaats werd gevonden en dat hij werkte met een fotokopie waarop de handtekeningen stonden. Daarom geven we hieronder een hertaling van de overgeleverde tekst en geen reconstructie van een onbekend origineel.
In modern Nederlands - de vaart brengt winst, maar ook kosten
Ondertekenende inwoners van Appelscha (in modern Nederlands):
Sire. Wij, ondergetekenden, eigenerfde inwoners van Appelscha, leggen u het volgende voor. De Compagnons van de Opsterlandse en Ooststellingwerver vaarten hebben met veel ijver, moeite en zware kosten een vaart van Gorredijk tot in Appelscha en vandaar de hoge venen in gegraven. Het doel is de grote massa hoogveen af te graven en te verkopen. De Compagnons en andere eigenaren, van wie velen buiten Appelscha wonen, kunnen daar belangrijke voordelen uit halen.
Wij gunnen hun dat voordeel, maar vrezen voor de kosten van de armenzorg. Naburige veendorpen tonen volgens ons wat er kan gebeuren. In de Compagnie van Schoterland wonen zoveel arme arbeidersgezinnen dat het dorp hen niet kan onderhouden en velen in de winter moeten bedelen. In Noordwolde wordt bijna tweeduizend gulden over de inwoners omgeslagen, terwijl de armen volgens ons toch maar sober worden ondersteund en sommigen nog moeten bedelen. Op de Haulerwijk is het volgens ons hetzelfde.
Ondertekenende inwoners van Appelscha (in modern Nederlands):
Daarom vragen wij dat bij de verkoop van het Appelschaster veen voor ieder dagwerk, of veertig roeden turf, zes stuivers aan het plaatselijke armenfonds wordt betaald. Dat bedrag is volgens ons klein vergeleken met de grote rijkdom die uit het veen wordt gehaald. De handen die die rijkdom produceren kunnen in de winter, bij ziekte of na een ongeluk juist ten laste van de plaatselijke armenzorg komen.
Een korte passage uit het verzoek
"voor ieder dagwerk of veertig roeden Tarf ... de belastinge van ses stuivers"
Wie tekenden?
De kopie bevat elf ondertekeningen. Mulder identificeerde onder anderen Lammert Jans Tiesinga, Geert Jans van der Bult en Lammert Lefferts Oosterloo. Hij wees er tegelijk op dat niet iedere ondertekenaar aantoonbaar zelf eigenerfde boer was. Die onzekerheid hoort bij de bron en is daarom niet weggewerkt.
1828: toestemming voor een reservekas
De gevraagde regeling kwam niet meteen. In 1828 kreeg het gemeentebestuur van Ooststellingwerf toestemming om een reservekas in te stellen. Lammert Jans Tiesinga, Geert Jans van der Bult en Lammert Lefferts Oosterloo werden volgens de overgeleverde beschrijving tot de eerste beheerders gerekend. De vervening was toen juist op gang gekomen.
Terug naar Appelscha in de 19de eeuw.
Armenzorg en veenfondsen
Het Appelschaster verzoek kan worden vergeleken met andere vormen van armenzorg. In de Groote Noordwolder Veenpolder bleef later eveneens een fonds bestaan waarvan de renten voor armenzorg waren bestemd.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.