Groote Noordwolder Veenpolder: eerst water keren, dan turf winnen (1834)
Het lage gebied tussen de Fluessen en Gaasterland bestond uit nat veenland rond Oudega, Kolderwolde, Nijega en Elahuizen. De watersnood van 1825 liet zien hoe kwetsbaar het was. In de jaren daarna werd waterbeheer gekoppeld aan grootschalige vervening.
Turfwinning leverde werk, maar kon pas op grote schaal doorgaan wanneer waterstand en afvoer voldoende werden beheerst.
1834: polders worden samengevoegd
Op verzoek van J. Meinesz en andere ingelanden werd bij Koninklijk Besluit van 11 december 1834 een nieuwe regeling goedgekeurd. De Groote Woudpolder, de Kolderwoudsche Veenpolder en aangrenzende lage gronden werden samengebracht in de Groote Noordwolder Veenpolder.
1835: een grote molen bij Oudega
In november 1835 schreef het polderbestuur de bouw van een grote windwatermolen bij Oudega aan. De advertentie noemt een vlucht van 25 el. Het bestek lag niet alleen in Koudum en Oudega ter inzage, maar ook in Leeuwarden, Sneek, Harlingen, Lemmer, Heeg, Balk en andere plaatsen. Aannemers uit een groot gebied konden dus meedingen.
Veenarbeid
Na bedijking en bemaling kon turf worden gestoken. Arbeiders sneden veen, droogden turf en brachten de brandstof per schuit weg. Het werk was seizoensgebonden en zwaar. Na de vervening bleef laag land achter dat opnieuw ontwaterd en als grasland ingericht moest worden.
Hoe turf uit hoogveen en laagveen werd gemaakt
Vier molens voor één polder
In de 19de eeuw werd de polder door meerdere windwatermolens bemalen. Twee daarvan stonden bij Oudega: De Hoop en De Herstelling. De Vooruitgang stond bij Kolderwolde en De Voltooiing bij Nijega. Zo werd het dagelijks boerenwerk afhankelijk van techniek die niet op één erf maar voor de hele polder werkte.
Geld uit het veen voor armen
Uit de vervening bleef een bijzonder fonds bestaan. De renten van het Fonds der armengelden moesten worden gebruikt voor armen uit Oudega, Nijega en Kolderwolde, ongeacht hun geloof. De turfwinning veranderde dus niet alleen het landschap maar liet ook een sociale voorziening achter.
De watersnood bleef in het geheugen
De polderwerken volgden minder dan tien jaar na de vloed van 1825. De bronnen tonen niet dat de ramp alleen de directe oorzaak van de nieuwe veenpolder was; economische belangen rond turfwinning speelden eveneens een grote rol. De ervaring van een landschap dat volledig kon overstromen vormde wel de achtergrond waartegen dijken en bemaling werden aangelegd.
Watersnood van 1825 in Friesland en de nasleep
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.