Watersnood van 1825 in Friesland en de nasleep

Op 3 en 4 februari 1825 bezweken langs de Zuiderzee op verschillende plaatsen zeedijken onder storm en uitzonderlijk hoog water. Het water drong diep Friesland binnen. Voor bewoners betekende de ramp niet alleen een paar dagen hoog water: huizen en boerderijen raakten beschadigd, vee verdronk, voorraden gingen verloren en grote stukken land bleven wekenlang onbruikbaar.

Overstroming rond 1825.

Boer Lieuwe Jans de Jong noteerde in 1825 hoe hij bij Poppenhuizen en Oldeboorn tussen de ijsschotsen door het overstroomde dorp voer, dat de huizen eilandjes leken en dat hij noodschoten uit Haskerdijken hoorde.

Tussen de ijsschotsen door het overstroomde dorp voer

Water rond huis en boerderij

Boer Doeke Wijgers Hellema beschreef in zijn dagboek hoe snel het water ook in het binnenland gevaarlijk kon worden. Bij zijn boerderij stonden schapen tot aan het lijf in het water. Omdat zij niet door het diepe water konden worden gedreven, trok het gezin de dieren met een lang touw naar de hoger gelegen weg. Hellema hoorde ook hoe drijvend ijs met veel geraas tegen dijken en polderkaden sloeg.

het water stond zo hoog dat de schapen niet meer zelf naar de weg konden. Met een lang touw werden ze door het water naar een veilige plek getrokken.

Redding per boot

Waar wegen onder water stonden, werden boten reddingsmiddelen. Mensen zochten onderdak in kerken, scholen, op zolders en bij hoger gelegen boerderijen. Ook vee werd zo veel mogelijk naar droge plaatsen gebracht. Rond het Tjeukemeer zijn concrete berichten bewaard over tientallen vluchtelingen in noodopvang, verdronken schapen en schade aan veenderijen.

Watersnood van 1825 rond het Tjeukemeer

Weststellingwerf: vluchtelingen naar Wolvega

Weststellingwerf werd bijzonder zwaar getroffen. Ruim driekwart van de grietenij liep onder en negen inwoners kwamen om. In Spanga en Scherpenzeel vluchtten bewoners in punters en turfbokken richting het hoger gelegen Wolvega. Het dorp zelf bleef droog. Ongeveer vierhonderd vluchtelingen kregen onderdak in de kerk en de naburige school; anderen gingen naar familie en bekenden.

In Olde- en Nijeholtwolde stortten huizen in of dreven weg. Vijf inwoners van Nijeholtwolde verdronken. Na de ramp waren ongeveer vierhonderd woningen onbewoonbaar. Er waren 1.750 stuks vee dood, twee miljoen pond hooi en 20.354 roeden turf waren onbruikbaar en de schade werd op ongeveer 300.000 gulden geschat. Midden maart hadden nog 812 inwoners voedsel en kleding nodig. In 1826 werden in Weststellingwerf 1.494 mensen door zware koortsen getroffen; 166 overleden.

Wolvega als opvangplaats tijdens de watersnood van 1825

Gorredijk: een stal vol gered vee

Doeke Wijgers Hellema noteerde op 9 februari dat het overstromingswater inmiddels tot ver in het zuiden en oosten van Friesland was doorgedrongen. Over Gorredijk schreef hij: "De stal van den Kastelein Baltus de Vos op de Gorredijk is vol geborgen vee." Het vee was aangevoerd door boeren die voor het water vluchtten.

Hellema noteerde tegelijk dat Gorredijk sinds 4 februari geen brieven uit Wolvega of Heerenveen had ontvangen. De verbindingen over land waren door het water ontregeld.

Gorredijk in de 19de eeuw

Kimswerd in de 19de eeuw - school, bruggen, vlas en zuivelfabriek

In Wonseradeel stroomde het water in februari 1825 ver naar het noorden. Kimswerd bleef volgens een latere reconstructie buiten het overstroomde gebied. De Pingjumer Halsband en de Bantumerzijl, een sluis bij Kimswerd, hielden het water daar tegen.

Kimswerd bleef droog

De Wouddorpen bij de Fluessen

Voor Koudum, Hemelum, Oudega, Nijega, Kolderwolde en Elahuizen zijn uitzonderlijk concrete beschrijvingen bewaard. Koudum en Hemelum bleven door hun hogere ligging grotendeels droog en werden toevluchtsoorden. In de kerk van Hemelum werden volgens eigentijdse beschrijvingen meer dan 1200 koeien ondergebracht, naast vluchtelingen uit de lagere dorpen.

In Kolderwolde, Oudega, Nijega en Elahuizen stond het water in sommige huizen drie tot vijf voet hoog, ongeveer een tot anderhalve meter. Rond vijftig boeren vluchtten met hun vee. Tussen 300 en 400 schouwen turf dreven weg. In Oudega werden 89 mensen in kerk en pastorie opgevangen.

enkele vluchtelingen die in de kerk bijeen waren, hadden op een gegeven moment alleen nog haringen te eten die uit het vloedwater waren opgevist en daarna waren gedroogd.

Half maart moesten in deze dorpen nog ongeveer 250 mensen met voedsel en kleding worden geholpen. Ook zoet water was schaars, omdat regenbakken door het overstromingswater onbruikbaar waren geworden.

Bliksem tijdens de overstroming

Aan de Fluessen kreeg het gezin van Engele Tjittes tijdens de watersnood nog een tweede ramp te verwerken. Op 5 februari sloeg de bliksem in het huis. Boven in het gebouw ontstond brand en drie koeien in de stal werden gedood; een vierde dier dat ertussen stond bleef ongedeerd.

Hulp: geld, kleding en voedsel

De ramp veroorzaakte op veel plaatsen direct gebrek. In steden en dorpen kwamen commissies bijeen om geld, kleding en andere benodigdheden in te zamelen en te verdelen. Eelco Napjus schreef dat rond Sneek pas ongeveer half april de omliggende velden weer van het water waren bevrijd.

Drinkwater en voedsel

Overstromingswater kon regenbakken, putten en sloten vervuilen of brak maken. Tegelijk gingen voedselvoorraden verloren en lagen kadavers, modder en afval in en rond de overstroomde dorpen. Voor gezinnen die hun vee, voorraad of inkomen kwijt waren, duurde de nasleep veel langer dan de storm zelf.

Drinkwater in Friesland na overstromingen

1826: opnieuw een rampjaar

In de warme nazomer van 1826 brak in grote delen van Friesland een ernstige ziekte uit. Tijdgenoten zagen dat vooral veel overstroomde grietenijen zwaar werden getroffen. Een Friese hulpcommissie meldde in november dat de watersnood van het jaar ervoor meer dan 100.000 bunders land onder zeewater had gezet en naar haar schatting meer dan drie miljoen gulden schade had veroorzaakt. Een bunder was in deze periode ongeveer een hectare.

Dezelfde commissie meldde zeer hoge aantallen zieken en sterfgevallen. Heeg, Balk, Lemmer, Sint Nicolaasga, Joure, Oudehaske en Nijehaske behoorden tot de zwaar getroffen plaatsen. De commissie bleef geld, levensmiddelen en versterkende middelen uitdelen aan behoeftige zieken en herstellenden.

Sneek: ziekenzalen en extra artsen

Voor Sneek kennen we de nasleep bijzonder goed. In augustus 1826 stierven er 87 mensen, in september 80 en in oktober 127. Er kwamen twee artsen van elders. Gebouwen werden als ziekenzaal ingericht en er kwam een aparte apotheek voor de zieken.

Tijdgenoten vermoedden soms dat de epidemie samenhing met de overstroming van 1825 en de uitzonderlijk warme, droge zomer van 1826. Napjus schreef nadrukkelijk dat dit niet zeker was. Daarom behandelen we de ziekte als onderdeel van de nasleep, maar niet als bewezen rechtstreeks gevolg van de watersnood.

Wat is nog zichtbaar?

Op enkele plaatsen zijn merktekens bewaard die aan de vloed herinneren. In het voormalige raadhuis van Balk zitten twee spijkers in de muur die met de waterhoogte van 1825 in verband worden gebracht. In Sloten staat boven een doorgang het gietijzeren opschrift ACH 1825, doorgaans uitgelegd als à cette hauteur, tot deze hoogte.

Bij het Slotense teken is voorzichtigheid nodig. Als het precies op de vloedlijn zou zijn aangebracht, lag het water ruim twee meter boven de straat. Onderzoekers wijzen erop dat niet zeker is dat het merkteken werkelijk exact de hoogste waterstand aangeeft.

Een jaar later nog in het geheugen

Hellema keek in februari 1826 terug op de ramp. Hij beschreef hoe snel het gewone leven terugkeerde: op plaatsen die een jaar eerder zwaar waren getroffen werden alweer schaatswedstrijden gehouden. Tegelijk waarschuwde hij dat Friesland ondanks dijkwerk kwetsbaar bleef voor hoog water.

Plaatselijke verhalen

Vanuit Workum beschreef Janke Hoekema-Brunger in een brief hoe inwoners beddengoed meenamen, koeien onderdak zochten en haar huis vol hulpvragers liep. Jankes brief over de watersnood in Workum, 1825.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.