Toen de boerderijen eilanden werden - de watersnood bij Oldeboorn, 1825
Lieuwe Jans de Jong (26) was boer in Poppenhuizen bij Oldeboorn. Hij begon in 1825 aantekeningen te maken over het weer, het water en het boerenleven.
Lieuwe Jans schreef ook over het ondergelopen hooiland van augustus 1828, over de verhuizingen en herbergen van Oldeboorn in 1851 en over longziekte onder het vee. De verhalen staan bijeen op zijn biografische dagboekpagina.
Najaar 1824 - het water staat al maanden hoog
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
De winter van 1823 op 1824 was bijna zonder vorst en sneeuw verlopen. Ik herinnerde mij geen stormen of watervloeden in die tijd. De zomer van 1824 was redelijk droog en warm. Daarna begon het veel en aanhoudend te regenen.
Al vóór Allerheiligen, begin november, stonden de laaggelegen stukken land rond onze boerderij onder water. De regen hield aan en in november en december kwamen er harde winden bij. Het water steeg verder. De meeste boeren hadden hun polders geheel onder water staan.
1 en 4 januari 1825 - het water in het dorp
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
1 januari. De gewone nieuwjaarswensen gingen nauwelijks over het nieuwe jaar. In onze omgeving spraken de mensen vooral over de ongekend hoge waterstand. Ik noteerde hun woorden in het Fries. Nog vóór de februariramp was het water al het gesprek van de dag.
4 januari. Een zeer harde, buiige noord-noordwestenwind joeg het water ten noorden van Oldeboorn omhoog. Ten oosten en zuiden van het dorp liep het over de polderdijken. Veel inwoners hadden water in huis en schuur. Jachten en boten konden over binnendijkse weilanden en over dijken varen. Sommige bewoners vonden het onbegrijpelijk dat het water juist langs die kanten kwam.
25 januari 1825 - eindelijk draait de molen weer
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
25 januari. De wind kwam uit het zuiden. In de namiddag sneeuwde het. Wij zijn opnieuw begonnen met het droogmalen van onze polder. Onze molen had sinds tweede kerstdag 1824 stilgestaan. Al die tijd was de polder onder water geweest.
26 januari. Het leek volkomen lente. De spreeuw zong in de bomen. Ik zag en hoorde de leeuweriken vliegen en roepen. Na de regen en het hoge water was het een opvallend zachte dag.
"Een volkomene Lentedag, de spreeuw zong in het geboomte en zagen wij de leeuwrik piepen en vliegen."
31 januari. Het weer was wisselend, maar meestal gematigd. In verschillende polders kwam de grond weer boven water. Het peil bleef zakken. Er werd nauwelijks nog over het hoge water geklaagd. Toch gingen de mensen hun dijken na, voor het geval er opnieuw harde wind zou komen.
Overstroming rond 1850.
5 februari - sneeuw, donder en stijgend water
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
5 februari. Het waaide hard uit het west-noordwesten. Er was sterke sneeuwval en sneeuwjacht, het vroor een beetje en ik hoorde enkele donderslagen. Door wind en stroming werden ijs en sneeuw voortgedreven. Op de dijken en op het veld schoven zij in grote hopen op elkaar.
In de avond werd het kalmer. Het water begon weer te stijgen. Eerst ging dat langzaam, daarna steeds sneller. Het kwam opnieuw over alle dijken. Om tien uur 's avonds stonden alle polders die wij konden overzien alweer onder water.
"’t IJs en sneeuw door wind en stroom gedreven hoopte en schoof op grote hopen op dijken en vlakke veld of water."
6 februari - ik vaar door de dorpsstraat
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
6 februari. Vanmorgen was het water verschrikkelijk hoog. Het stond vijf of zes duim hoger dan bij het hoge water van 4 en 5 januari. Ik vreesde dat ergens de Friese dijken waren doorgebroken. Het water bleef stijgen en kwam uit het zuiden en zuidoosten. Alles wat ik kon zien stond onder water. De huizen leken afzonderlijke eilandjes.
De wind en de stroming hadden ijs en sneeuw opgehoopt. Daardoor was het bijna onmogelijk om ergens naartoe te komen. Over het land gaan kon niet meer; ook varen tussen de ijsschotsen was moeilijk.
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
In de namiddag lukte het mij toch om samen met mijn buurman J.J. de Groot naar het dorp Oldeboorn te varen. Wij moesten tussen dooiende sneeuw en stukken ijs door. In het dorp stond eveneens overal water. Wij voeren met ons bootje een eind door de straat, totdat wij via planken die waren neergelegd het hogere gedeelte van het dorp konden bereiken.
"Wij voeren met ons bootje een eind weg de straat langs, tot wij over gelegden planken op hoger gedeelte geraakte."
De beide uiteinden van het dorp stonden onder water. Het water liep door sommige huizen heen. Veel bewoners waren weggevlucht en hadden hun woningen verlaten. Andere boeren hadden hun vee naar het dorp gebracht, omdat hun eigen huizen en stallen waren overstroomd.
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
De meeste boeren hadden water in hun woningen en bijna allemaal in hun schuren. In onze eigen schuur stond het ongeveer twaalf duim hoog, gemeten in de toen gebruikte oude maat. Verderop hoorde ik voortdurend noodschoten uit Haskerdijken. Maar de sneeuw en het ijs verhinderden dat wij de mensen daar te hulp konden komen.
Ik hoorde en zag overal ellende. Ik merkte wel dat het water nog zoet was. Daardoor hielden wij hoop dat het niet rechtstreeks zeewater was. Ik dacht aan een mogelijke doorbraak bij de dijken van de rivier de Linde.
In de avond voeren mijn buurman en ik terug naar huis. Ik meende dat het water iets was gezakt.
Overstroming rond 1850.
7 en 8 februari - het water blijkt zout
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
7 februari. Het water stond iets hoger. De hoop van de vorige dag, dat wij met zoet water te maken hadden, ging verloren. In de middag werd duidelijk dat het water zout was. Ik hoorde berichten over drie doorbraken van zeedijken: aan weerszijden van Lemmer en bij Tacozijl. Die berichten had ik niet zelf ter plaatse gecontroleerd.
8 februari. Bij harde zuidwestenwind bleef het water stijgen. Het stond ongeveer anderhalve oude duim hoger dan op 6 en 7 februari. Grote ijsschotsen werden door wind en stroming voortgeschoven. Zij bedreigden de watermolens; enkele waren al beschadigd. Het gevaar kwam dus niet alleen van het water, maar ook van de ijsmassa die door de polders schoof.
9 februari - huizen, bomen en molens boven het water
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
9 februari. Het weer was helder. Het water daalde iets. Veel ijsschotsen waren inmiddels weggedreven. Daardoor konden wij nu met boten en zeilvaartuigen over de ondergelopen landerijen varen, waar het ijs ons enkele dagen eerder nog tegenhield.
Ik zag vrijwel niets anders dan hemel en een geweldige vlakte water. Daarboven staken alleen huizen en bomen uit, en hier en daar een watermolen. Waar normaal land en poldergrenzen te zien waren, was geen klein stukje droge grond meer zichtbaar.
"Er was niet een klein stukje land te zien; hemel, en water, en boven het water de huizen, en bomen, en dan eenige watermolens."
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
In de namiddag was de toestand ongeveer hetzelfde. Wij hadden nog altijd geen duidelijke berichten ontvangen over de plaats van de dijkdoorbraken. Wel kwam nieuws uit Haskerdijken. Men had het vee dat daar in nood verkeerde kunnen bergen. Een boer had zijn vee zelfs in een kerk of kapel ondergebracht. Uit de polder bij Oudeweg kwam bericht dat ook die onder water stond en dat twee vette varkens, een paard en een koe waren verdronken. Dit had ik van anderen gehoord.
Ik zag dat vissen bovenkwamen. Ik dacht dat het zoute water hun zicht had verstoord en dat zij hun voedsel niet meer konden vinden. Ook voor kleine vogels vreesde ik dat zij het niet zouden overleven.
12 februari - het water zakt, er worden haringen gevangen
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
12 februari. Het was mooi weer. De wind kwam uit het west-zuidwesten en het water zakte weer. Het stond nog een duim lager dan gisteren. Bij ons dorp werden enkele levende haringen gevangen. Ook hoorde ik dat de drooggelegde meren bij Warga en Hempens nog niet waren overstroomd. De Beetsterpolder stond wel onder water.
Op die dag ontving ik via de Leeuwarder Courant van 11 februari berichten over de hoge vloeden van 3 en 4 februari. Daarin stonden gegevens uit onder meer Scheveningen, Rotterdam, Dordrecht, Amsterdam en de omgeving van Den Helder. Ik nam veel van die berichten over.
Ook de berichten uit Friesland werden langzamerhand duidelijker. Bij Lemmer waren zeedijken doorgebroken. In de omgeving van Follega, Oosterzee, Echten en Delfstrahuizen was veel vee verloren gegaan. In Heerenveen hadden mensen hun toevlucht gezocht in gebouwen die nog droog waren. Voor de gevolgen rond het Tjeukemeer is er een afzonderlijk verhaal over de dorpen rondom het Tjeukemeer.
Verhaal over de dorpen rondom het Tjeukemeer
Overstroming rond 1825.
Berichten over hulp en verlies
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
Vanuit Leeuwarden en andere plaatsen vertrokken schepen met levensmiddelen en kleding voor de mensen die hun huis waren kwijtgeraakt. Ik kreeg ook berichten over overstroomde landen rond Bolsward en Workum.
18 februari. Wij hebben Reitze Hotzes de Jong ter aarde besteld. Wij woonden ook de plechtigheid bij. Diezelfde dag las ik nieuwe berichten uit de vrijdagse krant, onder meer over de ramp in Overijssel. In die berichten werden verdronken mensen en dieren genoemd, weggeslagen huizen en hele gezinnen die dakloos waren geworden.
Over de watersnood in heel Friesland staat meer in De watersnood van 1825 in Friesland en de nasleep.
De watersnood van 1825 in Friesland en de nasleep
1 april - eindelijk weer land in de polder
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
De gevolgen duurden veel langer dan de eerste dagen van de watersnood. Pas op 1 april zag ik mijn polder weer boven water komen. Al die tijd had de hoge waterstand invloed gehad op het gebruik van ons land.
Het dorp en de omgeving staan ook beschreven op Oldeboorn in de 19de eeuw.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.