Veeziekten, longziekte en gedode koeien bij Oldeboorn, 1839-1854
Lieuwe Jans de Jong (1798-1855), boer bij Poppenhuizen onder Oldeboorn, beschreef in zijn dagboeken de longziekte onder runderen en de gevolgen voor boeren in de omgeving.
1839-1847: mondzeer, bilzucht en ringvuur
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
30 september 1839. Onder koeien, kalveren, schapen en varkens kwam mondzeer voor. Ik maakte onderscheid tussen deze ziekte en de dodelijker tongblaar. Zieke dieren kregen pijnlijke plekken aan tong, gehemelte, lippen of neus. Er liep slijm uit hun bek, zij konden moeilijk eten en de melkproductie viel terug. Ik hield dat slijm voor een manier waarop de besmetting overging naar ander vee. Het waren mijn eigen verklaringen van de ziekte, niet een vastgestelde diagnose.
31 januari 1843. Op de 17de en de 23ste van deze maand verloor ik telkens een eenjarig rund. Ik noemde bilzucht als oorzaak. Daarna lieten wij alle koeien en al het jongvee bloed afnemen, bedoeld om nieuwe ziekte te voorkomen. Dat bloedlaten was een toen gebruikte behandeling; het is niet bewezen dat het werkte.
Zuivelbereiding rond 1850.
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
31 januari 1847. Verschillende kinderen in ons gezin hadden ringvuur, een huidziekte. Ook onder de koeien zag ik vergelijkbare verschijnselen. Bij de behandeling noteerde ik een mengsel met azijn, dat vele malen per dag op de plekken moest worden aangebracht. Ik schreef ook de kosten en behandelingsduur op: vijftien cent, tien tot twaalf keer per dag behandelen en gedurende één tot twee weken.
Besmetting, ziekte en de dierenarts
Een boer kon met meer dan alleen de ziekte te maken krijgen. Een rund dat verdacht werd van longziekte kon onderzocht en gedood worden. Er kwamen taxateurs en veeartsen op het bedrijf, en het verlies van dieren bracht ook geldelijke zorgen mee. Lieuwe schreef kritisch over de behandeling en over de vergoeding die bij het doden van dieren een rol speelde.
Zijn aantekeningen waren niet uitsluitend medisch. Hij verbond zijn zoektocht naar besmetting aan godsdienstige overtuigingen. Bij een uitbraak vroeg hij om bescherming voor zijn eigen bedrijf en voor de andere boeren in de omgeving.
Overstroming rond 1850.
1850: onenigheid over een gedode koe
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
28 februari 1850. Ik las in de krant dat veearts Mossel een rund had laten afmaken wegens longziekte. Ik sprak erover met Teunis Lieuwes Brouwer, de veearts die wij gewoonlijk raadpleegden, en met veeschatter Hubert Ymes Rikker. Via hem hoorde ik ook het oordeel van een slager. Zij betwijfelden of de koe werkelijk longziekte had en wezen op afwijkingen aan de lever en gal. De weduwe van Hessel Fokkes, aan wie het dier had toebehoord, zou drie kwart van de waarde ontvangen. Het ging om tegenstrijdige beoordelingen; ik kon zelf niet met zekerheid vaststellen welke diagnose juist was.
31 oktober 1850. Ik schreef opnieuw over de gedode koeien. Volgens mijn aantekening ontvingen de betrokken veeartsen vijf gulden voor ieder rund dat op hun bevel werd afgemaakt. Dat bedrag voedde mijn wantrouwen. Het is mijn eigen beschuldiging, geen onafhankelijk vastgesteld bewijs dat een dierenarts onterecht vee liet doden.
31 januari 1851: 32 runderen en 4 gulden 35
Lieuwe Jans de Jong (in modern Nederlands):
Ik gaf voor het provinciale veefonds onze veestapel op in drie leeftijdsgroepen: twintig runderen van twee jaar en ouder tegen 35 gulden, vijf jongere runderen tegen 20 gulden en zeven dieren jonger dan een jaar tegen 10 gulden. Samen waren het 32 runderen met een opgegeven waarde van 870 gulden. Bij een bijdrage van een half procent moesten wij 4 gulden en 35 cent betalen.
De ziektebestrijding ging gepaard met veel mensen en werkzaamheden. Halbe Wagenaar uit Leeuwarden moest het afmaken van de dieren afzonderlijk goedkeuren. Teunis Lieuwes Brouwer taxeerde voor het veefonds. Volgens mijn aantekening deden de slagers Jelle Herres van Veen en Jan Louwes van der Meulen het slachtwerk. Roelof Roker en Atze Jans Jager zorgden ervoor dat de ingewanden en longen in de grond kwamen. Het vlees werd naar Oldeboorn gebracht en verkocht. Ik noteerde prijzen van 10 tot 12 cent per pond vlees en 12 tot 14 cent voor rookvlees; een eigenaar kreeg drie kwart van de vastgestelde waarde van het dier vergoed.
Een veeverkoop in 1851
In mei 1851 hoorde Lieuwe over een openbare veeverkoop in Flansum, onder Rauwerd. Onder het vee zouden ook longzieke dieren zijn geweest. Hij tekende aan dat de dieren tegen hoge prijzen van de hand gingen en dat de verkoop in de omgeving werd afgekeurd. Juist bij een besmettelijke ziekte konden zulke verkopen gevaarlijk worden gevonden: de dieren kwamen weer op andere boerderijen terecht.
In het verhaal over de boerderijwisselingen van 1851 staan de verschillende verhuizingen rondom die verkoop. Daar noteerde Lieuwe ook een koopsom van 15.000 gulden voor een boerderij bij Nes.
Het verhaal over de boerderijwisselingen van 1851
Honderden dieren in één maand
In een latere periode bleef de longziekte rond Akkrum en Oldeboorn optreden. Uit een dagboekaantekening over juni blijkt hoe nauwkeurig Lieuwe de aantallen bijgehouden kreeg: per week schreef hij 63, 49, 46 en 33 gedode runderen op en voor de laatste twee dagen nog 12. Samen waren dat 203 dieren in de maand. Het ging om de regio en niet alleen om dieren op zijn eigen boerderij.
Hij noemde ook getroffen boeren in de omgeving, onder wie Jisk Willems Koopmans uit Akkrum. In een andere aantekening gaf hij voor september 93 gedode dieren op. Zulke cijfers stonden tussen namen van bewoners en plaatsen, waarmee hij de uitbraak als een gebeurtenis in het plaatselijke boerenleven vastlegde.
Veiling rond 1800.
Zijn woorden bij nieuwe ziektegevallen
Toen bij verschillende boerderijen opnieuw de ziekte werd vastgesteld, noteerde Lieuwe welke boeren en hoeveel dieren betrokken waren. Hij sloot die reeks af met een gebed voor de hele omgeving:
"De Goede Vader in den Hemel beware ons en elk voor deze schrikkelijke geezel."
Die woorden staan naast zijn berekeningen en verklaringen over de ziekte. In de biografische pagina staan de verschillende onderwerpen van zijn dertigjarige dagboekreeks bijeen, waaronder de overstroming van 1825 en het verregende hooiland van 1828.
Het dorp en de omgeving staan ook beschreven op Oldeboorn in de 19de eeuw.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.