Kimswerd in de 19de eeuw
In de 19de eeuw werd Kimswerd dichter bebouwd en verbeterden weg en waterverbindingen. Kranten en officiële onderzoeken geven concrete details over school, herberg, woningen, bruggen en werk.
1825: het dorp bleef droog
Tijdens de grote watersnood van februari 1825 liep een groot deel van Wonseradeel onder. Kimswerd bleef volgens een latere reconstructie buiten het overstroomde gebied doordat de Pingjumer Halsband en de Bantumerzijl het water tegenhielden. De Bantumerzijl was een sluis bij Kimswerd.
De watersnood van 1825 in Friesland
1827: herberg Het Lands Welvaren
Eind 1827 werd in de Leeuwarder Courant een herberg te koop aangeboden. "Het Lands Welvaren" stond in de Buren aan de vaart van Kimswerd en had een stalling. Floris Tjerks de Fries was mede-eigenaar en een van de bewoners.
1830: een nieuwe onderwijzer gezocht
Na het vroege overlijden van onderwijzer J.L. Smits kwam de schoolmeestersplaats vrij. De nieuwe onderwijzer moest ten minste de derde rang hebben. Het vaste jaarloon bedroeg 200 gulden. Daar kwamen een vrije woning en schoolgeld bij. In de advertentie werd gerekend op maximaal ongeveer vijftig leerlingen, die ieder 30 cent per kwartaal betaalden.
1832: drie huishoudens in één pand
Een verkoopadvertentie uit 1832 noemt een grote dwarshuizing met zomerhuis aan de vaart. Het pand werd door drie huishoudens bewoond en was samen voor 80 gulden per jaar verhuurd. De advertentie noemt daarmee niet alleen een huis, maar ook de manier waarop woonruimte in het dorp werd gedeeld en verhuurd.
1839 en 1854: werken aan bruggen
In augustus 1839 werd de bestaande stenen pijp in Kimswerd afgebroken. Over een nieuw te graven doorvaart ten westen van het dorp kwam een nieuwe brug met stenen landhoofden. Tijdens het werk was de doorgang door het dorp voor rijtuigen en vee tijdelijk afgesloten.
In 1854 werden opnieuw arbeiders gezocht voor bruggen bij Kimswerd. Tien huis- of scheepstimmerlieden die goed met de dissel konden werken, konden direct aan de slag voor 12 cent per uur.
1887: Harmen Klazes Westra over het braakhok
Landbouwer en kerkvoogd Harmen Klazes Westra uit Kimswerd werd in 1887 gehoord door de parlementaire arbeidsenquête. Hij was mede-oprichter van het grote braakhok. Volgens Westra was het gebouw gemaakt omdat de oude werkhokken te klein waren en de kerkvoogden een gezondere werkruimte wilden.
Ruim dertig mensen konden er met de hand vlas braken. Het gebouw had acht werkplaatsen en acht houten kokers in het dak om het stof af te voeren. De eerste uitvoering werkte niet goed; daarna werden meer kokers aangebracht. Westra zei dat arbeiders vroeger veel last van hoesten hadden en zich soms "half dood" konden hoesten.
De arbeiders werkten voor eigen rekening en betaalden 15 cent per week voor hun werkplaats, ongeveer twintig weken per jaar. Het gebouw had de kerkvoogden ruim 2000 gulden gekost. Westra zei nadrukkelijk dat er in dit braakhok niet werd gezwingeld. Hij kende zelf de verdere vlasbewerking maar weinig.
Ook kinderen werkten in het braakhok. Westra noemde leeftijden van 14 tot 16 jaar en zei dat er geen kinderen beneden 12 jaar werkten. Meisjes en vrouwen werkten er volgens hem niet. Hij vertelde daarnaast dat kinderen onder 12 jaar in de gemeente niet van school mochten worden gehaald om op het land te werken, al gebeurde dat volgens hem nog wel wanneer de burgemeester tijdelijk toestemming gaf.
Het volledige gepubliceerde verhoor van Harmen Klazes Westra in moderne Nederlandse hertaling
1888: een coöperatieve zuivelfabriek
In 1887 bespraken Jan Timmer, Egbert Westra en enkele boeren plannen voor gezamenlijke melkverwerking. In februari 1888 werd de Coöperatieve Stoomzuivelfabriek in Kimswerd opgericht. Daarmee verschoof een deel van de zuivelbereiding van de boerderij naar een gezamenlijk bedrijf.
Wat is nog zichtbaar?
- de Laurentiuskerk en de terp;
- de Harlinger Vaart en het oude tracé door en langs het dorp;
- de oude dorpsstructuur rond Buren, kerk en vaart;
- de 19de-eeuwse verdichting langs de weg en in de dorpskern.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.