Kimswerd door de eeuwen heen
Kimswerd ligt op een oude kwelderwal ten zuiden van Harlingen. Het dorp groeide rond de terp, de Laurentiuskerk, de weg en de vaart. Landbouw bepaalde lang het dagelijks leven. Oorlog, waterbeheer, school, scheepvaart en later de verwerking van vlas en melk brachten veranderingen in het dorp.
1515: oorlog in het dorp
Op 29 januari 1515 werd Kimswerd tijdens de strijd tussen Saksische en Gelderse partijen getroffen. Volgens de kroniek van Worp van Thabor werden het dorp, de kerk en het huis van Pier Gerlofs Donia verbrand. Pier, later bekend als Grutte Pier, verzamelde daarna mannen uit Kimswerd, Arum, Witmarsum en andere getroffen dorpen.
1543: land, huren en veldnamen
Het Beneficiaalboek van 1543 noemt de bezittingen van de pastorie en de vicarie. Pastoor Benedictus Seerpszoon beschikte onder meer over de Grootfenne, Kleinfenne, Nijfenne en Bloedige Camp. Ook lag er bouwland met een erf tussen Heringe Terp en de kerk. De bron vermeldt dat land dat enkele jaren eerder voor twee, drie of vier stuivers per pondemaat werd verhuurd, rond 1543 bijna twintig stuivers kon opbrengen.
Kimswerd in het Beneficiaalboek van 1543 - hertaling en oorspronkelijke tekst
17de eeuw: dichter bebouwd
In de 17de eeuw werd de bebouwing ten westen van de kerk dichter. In de kerk kwamen grafzerken van de familie Van Heemstra en Van Tiara. Epe van Heemstra, die als militair onder meer bij Nieuwpoort diende, overleed in 1611 en werd in Kimswerd begraven. De in 1694 overleden Ibella Ida van Tiara liet geld na voor kerk en armenzorg, onder voorwaarden voor het onderhoud van het familiegraf.
Schoolmeester en dorpsrechter
In 1724 wordt Eeltie Dirks genoemd als schooldienaar en dorpsrechter van Kimswerd. Zijn opvolger Andreas Cruger kwam in 1756. Hij bleef tot zijn dood in 1801. Zijn traktement bedroeg toen 150 gulden per jaar, naast schoolgeld en een vrije woning.
1795: vrijheidsfeest
Op 31 maart 1795 werd in Kimswerd een vrijheidsboom opgericht. Schoolmeester Andreas Cruger sprak een vers uit en daarna werd de Carmagnole rond de boom gedanst.
De Bataafse omwenteling en vrijheidsbomen in Friesland, 1795-1797
19de eeuw: school, bruggen en werk
In 1830 leverde de vacature voor een nieuwe onderwijzer een precies beeld van de dorpsschool op. Het jaarloon was 200 gulden, met een vrije woning. De school telde maximaal ongeveer vijftig leerlingen. In 1839 werd de oude stenen pijp afgebroken en kwam er een nieuwe brug over een nieuw te graven doorvaart ten westen van het dorp.
Tegen het einde van de eeuw veranderde ook het werk. Een landelijke arbeidsenquête uit 1887 noemt in Kimswerd een centrale werkplaats voor de bewerking van vlas, het "braakhok". In 1888 werd de Coöperatieve Stoomzuivelfabriek in Kimswerd opgericht.
Reisjournaal en verhoor
Uit 1796 is een reisjournaal van 35 pagina's bewaard van E.H. Bonnema uit Kimswerd en Gerben Jans Kingma uit Workum. De reis liep via Emden en Bremen naar Hamburg en terug. De volledige tekst is nog niet vrij digitaal aangetroffen.
Het reisjournaal van Bonnema en Kingma uit 1796 bij Kimswerd in de 18de eeuw
In 1887 vertelde landbouwer en kerkvoogd Harmen Klazes Westra uitvoerig over het grote Kimswerder braakhok, stof, hoesten, kinderarbeid en de regels rond schoolbezoek.
Het volledige gepubliceerde verhoor van Harmen Klazes Westra in moderne Nederlandse hertaling
Wat is nog zichtbaar?
- de middeleeuwse Laurentiuskerk met de oude dorpskern eromheen;
- de grafzerk uit 1614 van Epe en Ebel van Heemstra en hun familie;
- de Harlinger Vaart en het patroon van weg, vaart en oude dorpsbebouwing;
- de terp en hoogteverschillen rond kerk en kerkhof;
- herinneringen aan Grutte Pier in en rond het dorp.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.