Workum door de eeuwen heen

Workum, in het Fries Warkum, is een van de Friese elf steden. De plaats groeide langs de Wymerts, de waterverbinding tussen de Zuiderzee en de Friese binnenmeren. Sinds 1399 is Workum als stad bekend. Water, scheepvaart, handel en ambachten bepaalden eeuwenlang het leven van de inwoners.

De huidige hoofdstraten Noard en Súd volgen grotendeels de oude Wymerts. De Merk met de Grote of Sint-Gertrudiskerk, het stadhuis en de Waag vormde het bestuurlijke en economische hart van de stad.

1515-1516: oorlog rond Workum

In het begin van de 16de eeuw raakte Workum midden in de strijd om Friesland. In 1515 trok de Zwarte Hoop plunderend door Friesland. Ook Workum werd door de huurlingen van de Zwarte Hoop verwoest.

De Zwarte Hoop in Friesland in 1515.

In 1516 werd de haven van Workum een belangrijke uitvalsbasis voor Grutte Pier en de Gelderse Friezen. Bourgondische troepen voeren met een grote vloot naar Zuidwest-Friesland. Workum werd aangevallen, ingenomen en later opnieuw door de Geldersen veroverd. In het najaar wisselde de stad opnieuw van bezetter.

• Lees het verhaal van Grutte Pier.
• De Bourgondische vloot bij Workum en Gaasterland in 1516.
• Grutte Pier neemt Workum opnieuw in.

17de eeuw: schepen, kalkovens en ambachten

Na de oorlogsjaren ontwikkelde Workum zich opnieuw als handels- en scheepvaartstad. De ligging aan de Zuiderzee en de Friese binnenwateren maakte het mogelijk goederen en mensen over water te vervoeren. Langs de stadsrand stonden molens en bij de haven lagen schelpkalkovens. Schotanus tekende er in de 17de eeuw zeventien.

In de kalkovens werden aangevoerde schelpen samen met turf verhit. De gebrande kalk werd gebruikt voor metselspecie en ander bouwmateriaal. Daarnaast kwamen potten- en pannenbakkerijen, tegelmakerijen, visserij en scheepsbouw tot ontwikkeling.

18de eeuw: nog altijd een echte scheepvaartstad

In 1749 stonden in het belastingregister 650 beroepspersonen. Ongeveer dertig procent werkte in zeevaart of binnenscheepvaart. Daarnaast werkte een aanzienlijk deel in scheepsbouw, handel, aardewerk, landbouw en allerlei ambachten. De cijfers laten zien hoe sterk de stad nog altijd van scheepvaart en nijverheid afhankelijk was.

Workum in de 18de eeuw

In de loop van de 18de eeuw begon de economie echter terug te lopen. De toegang naar de Zuiderzee, het Zool, verzandde steeds opnieuw. Grotere schepen konden Workum daardoor moeilijker bereiken. Harlingen en Lemmer werden sterkere concurrenten.

1736: Tiets Jans brengt linnengoed naar de lommerd

De verklaring van de 23-jarige dienstmaagd Tiets Jans brengt het gewone stadsleven dichtbij. Zij werkte bij een Workumer hospes, bracht linnengoed van haar werkgever naar de lommerd voor vier caroligulden en vroeg haar moeder later de spullen terug te halen.

Tiets Jans vertelt wat er in 1735 en 1736 gebeurde

19de eeuw: minder zeevaart, een andere stad

De Franse tijd betekende een zware klap voor de zeevaart. Daarna bleef Workum een regionaal centrum van landbouw, ambachten, visserij en kleinere scheepvaart. Het aantal scheepswerven nam af: in 1808 waren er nog zes, in 1848 nog twee.

Workum in de 19de eeuw

In 1825 kreeg Workum te maken met de grote watersnood. Rond de stad braken zeedijken en slaperdijken door. Workum zelf lag relatief hoog en werd minder zwaar getroffen dan veel omliggende gebieden, maar het land rond de stad liep onder en één inwoner kwam om het leven.

In 1875 werd de Wymerts gedempt. Daarmee veranderde het oude stadsbeeld ingrijpend. De vaarroute liep voortaan buiten de stad. In 1885 kreeg Workum een station aan de spoorlijn Sneek-Stavoren, waardoor reizigers en goederen sneller over land konden worden vervoerd.

1749: bijna een derde werkte op het water

Een belastingregister uit 1749 noemt 650 Workumers met een beroep. Ongeveer 30 procent leefde van zeevaart of binnenschipperij. Nog eens 6 procent werkte in de scheepsbouw en 5 procent in de aardewerkindustrie. Handel nam 9 procent voor zijn rekening en landbouw 6 procent. De rest werkte in allerlei ambachten en diensten.

1649 en 1823: reizigers stoppen in Workum

Willem Frederik reed in 1649 door Workum en dronk wijn met de burgemeester voordat hij via Molkwerum naar Stavoren ging. In 1823 zagen Van Lennep en Van Hogendorp een lange stad langs één gracht. Van Hogendorp vond er welvaart en goede herbergen.

Willem Frederiks reis door Zuidwest-Friesland in 1649

Wat is er nog te zien?

De oude structuur van Workum is nog goed herkenbaar. Aan de Merk staan de Grote of Sint-Gertrudiskerk, het oude stadhuis en de Waag. De Waag werd in 1650 gebouwd. Het stadhuis heeft een middeleeuwse kern en kreeg in 1725-1727 zijn huidige hoofdvorm.

De Grote Kerk werd vanaf het einde van de 15de eeuw gebouwd. In de kerk zijn onder meer beschilderde gildenbaren bewaard gebleven van schippers, boeren, timmerlieden, bakkers, smeden en heelmeesters. Ze laten zien welke beroepen in de 17de, 18de en vroege 19de eeuw belangrijk waren.

Musea in Workum

Museum Warkums Erfskip is gevestigd in de oude Waag aan de Merk en vertelt de geschiedenis van Workum en omgeving.

Jopie Huisman Museum aan het Noard is gewijd aan de Workumer schilder Jopie Huisman.

Verder door Workum

• Workum in de 16de en 17de eeuw
• Workum in de 18de eeuw
• Workum in de 19de eeuw