Workum 1736: dienstmaagd Tiets Jans voor het gerecht

Op 13 januari 1736 zat de ongeveer 23-jarige Tiets Jans vast in Workum. Op het raadhuis vertelde zij wat enkele weken eerder was gebeurd toen zij als dienstmaagd werkte bij Hendrik Matthijssen, hospes of herbergier in de stad.

Workum rond 1710.

Een jonge dienstmaagd in een herberg

Tiets verklaarde dat zij ongeveer vijf weken eerder bij Hendrik Matthijssen had gewoond en gewerkt. Een dienstmaagd maakte deel uit van het huishouden van haar werkgever. Tot haar werk konden schoonmaken, wassen, water halen, vuur verzorgen en helpen bij eten en gasten behoren. In een herberg kwamen daar werkzaamheden rond bezoekers en overnachtingen bij.

Wat Tiets verdiende, hoe lang zij werkte en waar zij sliep, weten we niet. Haar verklaring gaat vrijwel meteen over het linnengoed van haar werkgever.

23 december 1735: drie lakens, drie kussenslopen en twee hemden

Op vrijdag 23 december, twee dagen voor Kerstmis, nam Tiets uit het linnengoed van Hendrik Matthijssen drie lakens, drie kussenslopen en twee hemden. Zulke stukken textiel vertegenwoordigden veel werk: vlas moest worden verwerkt tot linnen, waarna het werd gesponnen, geweven, genaaid, gewassen en onderhouden.

Tiets bracht de acht stukken naar de Workumer lommerd. Een lommerd was een pandhuis: tegen afgifte van een voorwerp kon iemand direct geld lenen. Voor het linnengoed kreeg zij vier caroligulden.

Hendrik Matthijssen ontdekt wat er is gebeurd

Hendrik Matthijssen kwam erachter dat het linnengoed weg was. Tiets bekende wat zij had gedaan en ging daarna naar haar moeder. Ze vertelde haar moeder over haar misstap en vroeg haar de verpande spullen terug te halen en aan Hendrik terug te geven.

Haar moeder deed dat. Eerst bleef één laken nog in de lommerd staan; ook dat werd daarna teruggehaald en teruggebracht.

Huishouden rond 1715.

En de zilveren knopen?

De ondervragers vroegen Tiets ook naar vermiste zilveren knopen. Zij zei dat zij die niet had gezien en er niets van wist. Volgens haar waren er meer mensen in het huis geweest.

De verklaring van Tiets in modern Nederlands

Hieronder staat de verklaring in modern Nederlands. De volgorde en inhoud van haar antwoorden zijn behouden.

Ik ben Tiets Jans, ongeveer 23 jaar oud. Ongeveer vijf weken geleden woonde en werkte ik als dienstmaagd bij Hendrik Matthijssen, hospes in Workum.

Op de vrijdag voor Kerstmis heb ik uit zijn linnengoed drie lakens, drie kussenslopen en twee hemden genomen. Ik heb deze spullen hier in Workum naar de lommerd gebracht en kreeg daarvoor vier caroligulden.

Toen Hendrik Matthijssen ontdekte wat er was gebeurd, heb ik bekend wat ik had gedaan. Daarna ben ik naar mijn moeder gegaan. Ik heb haar verteld over mijn misstap en gevraagd of zij de spullen weer uit de lommerd wilde halen en aan Hendrik wilde teruggeven.

Mijn moeder heeft dat gedaan. Eén laken stond toen nog in de lommerd. Ook dat heeft zij daarna teruggehaald en aan Hendrik Matthijssen teruggegeven.

Over de vermiste zilveren knopen weet ik niets. Ik heb ze niet gezien. Er zijn meer mensen in het huis geweest.

Ik heb het linnengoed volgens mijn verklaring niet meegenomen om het voorgoed te stelen en zelf te houden. Ik wilde mij er tijdelijk mee redden.

Tiets kon niet schrijven

Na het verhoor werd de verklaring aan Tiets voorgelezen. Zij bleef bij wat zij had gezegd. Zelf ondertekenen kon zij niet, omdat zij niet kon schrijven. De verklaring werd op 13 januari 1736 op het raadhuis in Workum vastgelegd in aanwezigheid van Anne Jans Palmhof en P. Binkes.

21 januari 1736: een uitspraak bij het Hof

Acht dagen later, op 21 januari 1736, staat in de criminele sententies van het Hof van Friesland een uitspraak geregistreerd tegen “Tjets Jans”, afkomstig uit Workum. Door de naam, plaats en datum gaat het vrijwel zeker om dezelfde jonge vrouw.

Welke straf zij kreeg, weten we niet.

Wat haar verhaal over het dagelijks leven vertelt

De verklaring brengt verschillende onderdelen van het gewone stadsleven dicht bij elkaar. Een jonge vrouw woonde als dienstmaagd in het huishouden waar zij werkte. Lakens, slopen en hemden waren waardevol genoeg om als onderpand voor contant geld te dienen. Workum had een lommerd waar dat snel kon. Toen de diefstal uitkwam, werd Tiets’ moeder ingeschakeld om de goederen terug te halen.