Stavoren in de 16de en 17de eeuw

Stavoren begon de 16de eeuw als een stad die veel van haar middeleeuwse macht had verloren. Toch bleef haar haven militair en economisch belangrijk. Wie Stavoren beheerste, beschikte over een toegang vanuit de Zuiderzee naar Friesland.

Een blokhuis om de stad te beheersen

Nadat Friesland in de eerste helft van de 16de eeuw onder het gezag van Karel V kwam, liet het landsbestuur bij de haven een groot blokhuis bouwen. Het was een versterking waarmee soldaten de haven en de stad konden controleren.

Het blokhuis bleef tot omstreeks 1580 bestaan. Daarna werd het gedeeltelijk afgebroken en werden delen ervan in de nieuwe stadswallen opgenomen. Bij archeologisch onderzoek in 1996 zijn stukken muur, torenfunderingen en kanonskogels teruggevonden.

Rond 1585: nieuwe verdedigingswerken

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog kreeg Stavoren opnieuw uitgebreide verdedigingswerken. Rond de stad kwamen een gracht, een stadspoort en vijf bastions. Een deel van de huidige stadsgracht langs De Schans gaat op deze aanleg terug.

Na 1600: een tweede bloeiperiode

Na 1600 trok de scheepvaart opnieuw aan. Dominee Adam Westerman, predikant in Stavoren van 1602 tot 1616, schreef dat er zeventig grootschippers in de stad woonden. Zij voeren vooral op de Oostzee, maar ook naar Frankrijk en verder naar het zuiden.

Dagelijks voeren veerschepen naar Enkhuizen en Amsterdam. Voor inwoners betekende dat geregeld contact met Holland en andere havensteden.

Aan het einde van de 17de eeuw voer de Staverse molenaar en schipper Reinier Olofs met de Drie Zeylmakers. In 1699 liet hij zijn vracht op zee overbrengen naar een ander schip en zijn eigen schip zinken.

Vier scheepswerven

De scheepvaart bracht veel werk mee. In Stavoren waren vier scheepswerven waar onder meer galjoten, koffen en smakken werden gebouwd. Daarnaast waren er zeilmakerijen, touwslagerijen, een blokmaker en een mastenmaker. Ook zoutziederijen hoorden bij de bedrijvigheid van de havenstad.

Schippers en scheepsvolk.

Staverse zeelieden ver van huis

Stavoren leverde ook zeelieden voor grotere Nederlandse handels- en oorlogsvloten. Adriaan Korf voer als kapitein op een oorlogsschip onder Michiel de Ruyter. Stavoren deed bovendien mee aan de walvisvaart. De Staverse walvisvaarder Gale Hamkes werd zo bekend dat een baai op Groenland naar hem werd genoemd.

1649: vier uur tussen vertrek en Stavoren

Op 30 juli/9 augustus 1649 stapte Willem Frederik om drie uur 's morgens op zijn paard. Hij reed ongemerkt via Workum en Molkwerum en was om zeven uur in Stavoren. Daar lagen zijn paarden en zijn jacht klaar. Hij dronk met de burgemeesters aan boord en vertrok om drie uur per schip richting Amsterdam.

Op de avond van 1 juni 1664 kwamen Jarich van Ockinga en Tinco van Andringa na een natte wagenrit in Stavoren aan. Zij overnachtten in de stadsherberg buiten de poort en namen de volgende ochtend om acht uur het veerschip naar Enkhuizen. De overtocht en hun eerdere ritten staan in hun reisdagboek van 1664.

Zijn notitie laat de combinatie van land- en watervervoer zien waarop bestuurders en rijke reizigers konden rekenen: paard tot aan de haven, daarna een eigen schip over de Zuiderzee.

De volledige moderne hertaling van deze reis

Verder

• Stavoren door de eeuwen heen
• Stavoren in de 18de eeuw

Twee galgplaatsen bij Stavoren

J.A. Mol onderscheidt bij Stavoren waarschijnlijk twee functies. De demonstratiegalg stond buitendijks richting Scharl, ten zuidoosten van de stad, op land dat later Galgevenne werd genoemd. De galg was vanaf het water goed zichtbaar. Daarnaast beschrijft Jancko Douwama in 1522 een mislukte terechtstelling van drie veroordeelde huurlingen tussen het toen gebouwde slot en de Noorderhaven. Daar moet toen een executiegalg hebben gestaan.