Warns in de 17de eeuw
Na de oorlogsjaren van de 16de eeuw bleef Warns een langgerekt dorp van boeren, schippers en ambachtslieden. Water was tegelijk verkeersweg en bron van werk.
Van stinsen naar landbezit en dorpsbestuur
Aan het einde van de 15de eeuw stonden in Warns meer versterkte steenhuizen. Jelmer Sytsma en Ats Bonninga bezaten de Sytzamastins ten oosten van het dorp. Na 1492 liet ook de Vetkoper Douwe Galama in Warns-Noord een stins bouwen of verwierf hij daar een versterkt huis. De twee partijen streden om invloed in het dorp en om de verkeersroutes tussen Stavoren en Hemelum.
Dorpsleven rond 1650.
Een stins was geen woning van een gewone boer. Zo'n versterkt stenen huis hoorde bij een hoofdelingen- of grootgrondbezittersfamilie. Bij een stins stond vaak een woonhuis of boerderij met land. Daar werd het dagelijkse werk gedaan, terwijl de stenen toren bescherming bood bij geweld. Voor de Galama-stins in Warns-Noord is niet bekend wie er dagelijks woonde, hoe de bijbehorende boerderij eruitzag of wie het land bewerkte.
In 1494 moest Ats Bonninga de Sytzamastins aan Douwe Galama overgeven. Galama liet het versterkte huis daarna afbreken. Een bron uit 1498 noemt later opnieuw een adellijke woonplaats bij Warns, maar archeologisch onderzoek heeft geen duidelijke herbouw van de Sytzamastins kunnen aantonen. Ook het latere lot van de Galama-stins in Warns-Noord is in de gebruikte bronnen niet concreet beschreven.
In de 17de eeuw kwam plaatselijke invloed niet meer uit een verdedigbare stenen toren. Andere vooraanstaande families in Warns bezaten land en bekleedden functies in de grietenij, de kerk en het dorp. Jan Sjoerds Bruinsma was in 1638 mede-rechter van Hemelumer Oldeferd en Noordwolde en bezat huis- en landplaatsen in Warns. Douwe Hylckes Hylckema woonde aan het zuideinde en wordt in 1658 als ontvanger te Warns genoemd. Zulke functies gaven invloed, maar het bestuur van het dorp lag niet bij een enkele familie.
School en kinderen
Warns had gedurende een groot deel van de eeuw een eigen schoolmeester. Pijtter Rijuertsz was er vanaf het begin van de 17de eeuw schooldienaar en wordt nog in 1637 genoemd. In 1661 was Ruyrd Pieters schooldienaar. Baucke Ruerts trouwde in 1676 als schooldienaar van Warns en wordt in 1681, 1686, 1687 en 1694 ook genoemd als dorprechter en procureur-postulant. Een procureur-postulant was een juridisch zaakwaarnemer die voor het gerecht namens anderen kon optreden. Jacob Lieuwes Menalda kwam in 1696 uit Nijega en bleef tot minstens 1708 schoolmeester in Warns.
Een schoolmeester gaf dus niet alleen les. Baucke Ruerts combineerde het schoolwerk met taken in bestuur en rechtspraak. Lezen, schrijven en kennis van administratieve stukken maakten een schoolmeester bruikbaar voor meer werk in het dorp.
Dat Warns schoolmeesters had, betekent niet dat alle kinderen dagelijks naar school gingen. In de gebruikte bronnen is geen 17de-eeuwse leerlingenlijst van Warns gevonden. Er bestond geen leerplicht. Algemeen onderzoek naar scholen in de 17de eeuw laat zien dat ook arme kinderen onderwijs konden krijgen, soms met betaling door kerk of dorpsbestuur, maar dat werk en de mogelijkheden van het gezin het schoolbezoek konden beperken.
Godsdienst en lezen stonden centraal. Kinderen begonnen met letters en spellen. Pas wanneer zij behoorlijk konden lezen, begonnen zij vaak met schrijven; dat kon jaren duren. Rekenen werd niet op iedere school even uitgebreid gegeven. We kunnen voor Warns daarom niet zeggen dat alleen kinderen van welvarende gezinnen leerden lezen, maar ook niet dat alle kinderen leerden schrijven of rekenen.
1682: een nieuwe kerk bij de oude toren
De huidige zaalkerk werd in 1682 gebouwd bij de middeleeuwse toren. De bouw vroeg steen, hout, vervoer en gespecialiseerde ambachtslieden. De klok uit 1523 bleef in de toren hangen.
Boerenerf rond 1650.
Schippershuizen en 'commandeurswoningen'
In de monumentenbeschrijving van Warns worden in verschillende sterk verbouwde panden resten van 17de-eeuwse 'commandeurswoningen' genoemd. Die naam moet voorzichtig worden gebruikt. Het was geen aantoonbaar vast huistype met overal dezelfde indeling. Niet van ieder pand is bekend wie er in de 17de eeuw woonde en of die bewoner werkelijk commandeur in de walvisvaart was. Wel is zeker dat Warns toen verschillende grootschippers kende.
Haven rond 1650.
Een concreet voorbeeld is Tiete Idses. Hij bezat in 1640 een huis met stemrecht in Warns en was grootschipper. In 1642 voer hij met het schip Het Lam Gods; ook in 1660 en 1664 voer hij met dat schip op Noorwegen. In 1659 was hij bovendien ouderling van de gereformeerde gemeente in Warns.
Warns hoorde bij de maritieme Zuidwesthoek rond Stavoren en Molkwerum. In de 16de en de eerste helft van de 17de eeuw kwamen schippers uit Warns geregeld voor in de internationale vaart door de Sont. Na 1650 liep die vaart vanuit Warns sterk terug. Een schipper kon dus in Warns wonen terwijl schip, lading en opdrachtgevers hem naar andere havens brachten.
De bewaarde resten vormen geen afzonderlijke schipperswijk. Ze liggen verspreid aan onder meer 't Noard, Op 'e Wâl, Reade Wei en Kampenspaed, tussen de overige bebouwing van het langgerekte dorp. Ook de woningen waren niet allemaal hetzelfde. Het huidige schippershuis aan 't Noard 50 is een fors huis met een breed zadeldak, terwijl van andere 17de-eeuwse panden alleen bouwdelen in later verbouwde huizen resten. Voor deze woningen zijn geen huishoudinventarissen gevonden waarmee we kunnen zeggen hoeveel personeel er woonde. Het waren dus niet aantoonbaar allemaal luxe huizen met bedienden, maar evenmin alleen eenvoudige kleine huisjes.
- Schippers en scheepsvolk
- Boeren en landarbeiders
- Handel, markt en herbergen
- Wonen op het Friese platteland
Een huis met stenen uit een oudere kapel
De 17de-eeuwse commandeurswoning Op 'e Wâl 19a bevat 16de-eeuwse bouwfragmenten van de voormalige Onze Lieve Vrouwekapel. Bouwmateriaal uit een verdwenen religieus gebouw kreeg zo een nieuwe plaats in een woonhuis.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.