Noordwolde in de 17de eeuw
De vaart van 1642 maakte Noordwolde bereikbaar voor turfschepen. In 1672 kwam de oorlog dichtbij en verdedigden inwoners zich bij schans Bekhof.
Een dorp van boeren en veenarbeiders
In de eerste helft van de 17de eeuw lagen de huizen van Noordwolde nog verspreid langs wegen, boerenerven en de heiderand. Landbouw bleef belangrijk: koeien op de lage weilanden, rogge op hogere gronden en hooi voor de winter. Tegelijk groeide de arbeid in het veen. Turf werd gestoken, gedroogd en op kleine vaartuigen geladen.
Een turfschipper had niet genoeg aan een open veenput. Hij moest zijn vracht via voldoende brede en bevaarbare sloten naar een grotere vaarroute kunnen brengen.
Turfwinning rond 1700.
1642: de Noordwoldervaart
De aanleg van de Noordwoldervaart, ook Noordwolder Sloot genoemd, bracht in 1642 een nieuwe verbinding. De vaart liep langs Noordwolde in de richting van de Finkegastersloot. Vandaar konden turfschepen de Linde bereiken. Over de exacte diepte van de vaart in de 17de eeuw is geen vaste maat gevonden.
Langs de vaart groeiden opslagplaatsen, nieuwe huizen en bedrijvigheid. De plaats waar de vaart de doorgaande weg kruiste, werd een centrale plek in het dorp. Later kwam aan deze vaarroute meer aaneengesloten bebouwing. Turfstekers en veenarbeiders en schippers beschrijven het bijbehorende werk.
Scheepvaart rond 1700.
De nieuwe predikant
De Reformatie kreeg in Noordwolde aan het einde van de 16de eeuw vaste vorm. De kerkgeschiedenis meldt dat vroege protestantse predikanten in conflict kwamen met een deel van de gemeente. Rond 1600 of 1601 volgde Jodocus Hermanni de Vos, eerder verbonden aan Wolvega. Hij woonde in Noordwolde en bediende daarnaast Steggerda, Vinkega en Boijl. In 1623 ging hij met emeritaat. Opvolger Henricus Horstenius zette de bediening voort.
De dorpen deelden een predikant. Voor inwoners betekende dit dat kerkdiensten en bezoeken van de dominee over meerdere plaatsen werden verdeeld. De katholieke voorgangers uit de 16de eeuw waren niet langer de kerkelijke leiding van deze gemeente.
1672: de schans Bekhof en boeren met eggen
Tijdens de oorlog tegen de Republiek vielen Munsterse en Keulse troepen de zuidoostelijke toegang tot Friesland aan. De schans Bekhof lag in het gebied tussen Boijl en Oldeberkoop. In een later samengesteld historisch verslag wordt beschreven hoe inwoners van Noordwolde hielpen verdedigen. Boeren legden volgens deze overlevering ploegen en eggen met de scherpe punten naar boven op de weg om paarden en soldaten tegen te houden.
De aanvallers probeerden Noordwolde tot overgave te dwingen. De bronnen melden herhaalde pogingen om Bekhof te nemen in 1672 en 1673. De precieze namen van de Noordwoldiger boeren zijn niet overgeleverd. J.H. Popping schreef die gebeurtenissen later op aan de hand van oudere kronieken en overleveringen. Zijn werk is geen dagboek van een verdediger.
Versterking rond 1672.
Na de aanvallen
De oorlog bracht gevaar mee voor boerenerven en doorgangswegen. Een latere beschrijving noemt bij de verlaten schans Bekhof een opvallende fles met blauw en karmozijnrood glas, een bijpassende beker en een gemetselde pot. Het verhaal vertelt niet wie deze voorwerpen achterliet. De turfvaart, de landbouw en het dagelijkse verkeer moesten daarna weer doorgaan.
Wat is nog zichtbaar?
- De ligging van de vroegere Noordwoldervaart en de plaats waar zij de hoofdweg kruiste; de dorpsvaart is later deels gedempt.
- De oude wegen vanuit Noordwolde naar Boijl en Oldeberkoop, in de omgeving van de vroegere verdediging bij Bekhof.
- De dorpskerk op de plaats waar de protestantse gemeente in de 17de eeuw samenkwam.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.