Noordwolde in de 16de eeuw
In 1543 noteerde de pastoor van Noordwolde precies wat zijn dorpsgenoten moesten betalen. Hij klaagde ook dat sommige inwoners hun verplichtingen jarenlang niet nakwamen.
Boerderijen aan de rand van de hoge gronden
Noordwolde was in de 16de eeuw een agrarische nederzetting van de Stellingwerven. Boeren leefden op erven met akkers, weilanden en stukken hooiland. Zuidelijk en oostelijk lagen veengebieden, die later veel intensiever werden afgegraven. De verbindingen liepen toen vooral over de wegen en paden naar Boijl, Steggerda en Steenwijk. De grote turfvaart door het latere dorpscentrum bestond nog niet.
De inkomsten van boeren waren voor een deel vastgelegd in renten: jaarlijkse leveringen van bijvoorbeeld rogge en boter of betaling in geld. Een deel daarvan ging naar de kerk of naar een vicarie, een kerkelijk fonds waaruit het werk van een priester werd betaald.
Landbouw rond 1550.
1543: rogge en drie stuivers van ieder bewoond huis
In de Beneficiaalboeken van 1543 wordt voor de kerk van Noordwolde een jaarlijkse pacht van in totaal 22 mud rogge opgegeven. Ieder erf met een huis, maar ook sommige erven waar vroeger een huis had gestaan, was daarvoor aangeslagen. Het land bij de pastorie kon volgens de opgave twaalf runderen en twee paarden weiden.
De pastoor schreef zelf:
Item noch hebbe ic van elck huys daer vuer ende roeck uuytgaet, drye stuvers jaerlijcx, beloopende tsamen ter summa van drie philippus gulden, alse wel betalen.
In modern Nederlands: van ieder huis waarin werd gestookt en gewoond ontving hij jaarlijks drie stuivers. Samen bracht dit drie philippusgulden op, als de inwoners inderdaad betaalden.
Een klacht over achterstallige betalingen
In hetzelfde register somde de pastoor verschillende inwoners en hun verplichtingen op. Hij noteerde over een groep schuldenaren:
Desen naebes. en hebben my in ses jaeren nyet betaelt.
Het ging volgens zijn opgave onder meer om rogge van land van Johan Awinge in Steggerda en Johan Lamberts in Makkinga. Ook noemt het register een erf van Claes Barte in Noordwolde. Bij de Sint-Nicolaasvicarie stonden eveneens namen van inwoners en hoeveelheden rogge. Het betreft verplichtingen die rechtstreeks raken aan het geld en voedsel dat van een erf overbleef.
Kerk rond 1550.
1564: een nieuwe functionaris voor het altaar
Op 28 maart 1564 werd Albertus Nicolai benoemd voor de Sint-Antoniusvicarie in de kerk van Noordwolde. Bij de voordracht waren onder anderen pastoor Conradus Joannis en andere plaatselijke vertegenwoordigers betrokken. Het ambt was eerder door Damianus Pauli bekleed. Deze benoeming vond plaats toen de katholieke kerkorganisatie nog functioneerde.
De Reformatie aan het einde van de eeuw
Pas tegen het einde van de 16de eeuw kwamen protestantse predikanten naar het dorp. Een overzicht van de kerkgeschiedenis noemt al vroege conflicten met de gemeente. Marten Evers Kuiper wordt genoemd bij de eerste protestantse predikanten van de gecombineerde dorpen. Rond 1600/1601 kwam Jodocus Hermanni de Vos vanuit Wolvega, waarna hij meerdere dorpen bediende.
Of de overgang in Noordwolde met geweld gepaard ging en wat er precies met pastoor Conradus Joannis gebeurde, weten we niet. Meer over de verandering van geloof staat bij de Reformatie in Friesland beschreven.
Dorpsleven rond 1566.
Wat is nog zichtbaar?
- De plaats van de historische kerkbuurt, waar ook in de 16de eeuw een parochie was.
- De oude wegen van Noordwolde naar Boijl en Steggerda; de latere rechte turfvaart verandert dit oudere wegenpatroon pas in de 17de eeuw.
- De dorpsnamen Molenburen en Buitenburen, die de verspreide bewoning herinneren.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.