Appelscha in de 16de eeuw
De 16de-eeuwse bronnen over Appelscha zijn schaars. Het dorp lag toen nog rond de Boerestreek en de buurtschappen Aekinga, Terwisscha en De Bult. De bevolking leefde vooral van landbouw en veeteelt op de zandgronden aan de rand van heide en hoogveen. De leidijken die in de 15de eeuw waren aangelegd, moesten water uit het hoger gelegen veen van de akkers houden.
1510: een priester uit Appelscha
Een Utrechtse wijdingslijst noemt op 30 maart 1510 "Abellinus Rodolphi de Appelscha". Hij ontving die dag de priesterwijding. In het Beneficiaalboek van Elsloo verschijnt later Abel Rodolphi als vicaris. Daarmee hebben we een concrete Appelschaster die buiten het dorp een kerkelijk ambt vervulde.
Volgens Worp zwoeren de Stellingwervers vervolgens trouw aan de hertog en betaalde ieder huishouden vijftig gouden guldens om zich met hem te verzoenen. Appelscha hoorde tot Stellingwerf en viel dus onder deze regeling. Worp van Thabor over de onderwerping van Stellingwerf in 1500 bevat de hertaalde kroniektekst.
Worp van Thabor over de onderwerping van Stellingwerf in 1500
De kroniek van Worp van Thabor geeft een concreet detail over de onderwerping van Stellingwerf. In 1500 had het gebied hertog Albrecht van Saksen nog geen trouw gezworen en geen belasting betaald. Zijn bevelhebber Willebrord van Schaumburg trok daarom met ongeveer 1.500 soldaten naar Oldeberkoop en liet de bevolking van Stellingwerf daar bijeenkomen.
1500: soldaten en vijftig gouden guldens per huishouden
Van Stellingwerf naar Friesland
In 1504 werd Stellingwerf definitief bij Friesland gevoegd. In 1517 werd het gebied bestuurlijk gesplitst in Oost- en Weststellingwerf. In 1523 kwam Ooststellingwerf onder het gezag van Karel V. Voor Appelscha betekende dit dat het oude Stellingwerfse bestuur plaatsmaakte voor het Friese grietenijstelsel.
1543: juist Appelscha ontbreekt
De Beneficiaalboeken van 1543 bevatten voor veel Friese dorpen nauwkeurige gegevens over kerkelijk land, pachters en inkomsten. Voor Appelscha zijn die gegevens niet bewaard. De uitgevers noemen Appelscha expliciet bij de dorpen waarvan het register ontbreekt en sluiten niet uit dat er ooit wel een opgave is gemaakt die verloren is gegaan.
Toch duikt de plaatsnaam indirect op. In de inkomsten van een vicarie in Elsloo staat "Altes arve tAppelsche", een erf in Appelscha dat een mud rogge betaalde. Het is een klein spoor van grondbezit en pacht, geen complete beschrijving van het dorp.
Geen Appelschaster Monsterlijst van 1552
Voor Friesland zijn uit 1552 twintig monsterlijsten bewaard, maar Ooststellingwerf behoort niet tot de overgeleverde lijsten. Daarom kunnen we voor Appelscha niet, zoals bij sommige andere dorpen, namen en wapens van afzonderlijke huishoudens uit een wapenschouw geven.
Rond 1580 ging ook Appelscha over naar de gereformeerde openbare kerk. Voor Appelscha zijn geen plaatselijke ongeregeldheden of mishandeling van geestelijken rond deze overgang gevonden; voor zover de bronnen laten zien verliep de Reformatie hier zonder lokaal conflict.
Wat is nog zichtbaar?
- Het oude tracé rond de Boerestreek ligt nog tussen Westeresch en Oosteresch.
- De overgang van esgronden naar heide en voormalig hoogveen is in het landschap nog herkenbaar.
- De middeleeuwse kerkklok die met de oude kerkgemeenschap verbonden is, is bewaard gebleven.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.