Oranjewoud in de 16de eeuw

De naam Oranjewoud hoorde nog niet bij een dorp of buitenplaats. Wie hier in de 16de eeuw woonde, leefde in het gebied van Brongerga en Schoterwoud, op de hogere zandgrond ten zuiden van de grote Schoterlandse venen. Boerderijen, heide, hooiland en hoogveen lagen dicht bij elkaar.

Brongerga was ouder dan Oranjewoud

Brongerga was al in de middeleeuwen bewoond. Archeologische gegevens wijzen op menselijke activiteit in de 12de en 13de eeuw en er stond een middeleeuwse kerk. In een oorkonde uit 1523 komt de plaatsnaam voor als Broyngergae. De latere landgoederen van Oranjewoud lagen dus in een gebied dat al lang een agrarische en kerkelijke geschiedenis had.

Hooioogst rond 1550.

1551: drie ondernemers beginnen een groot veenbedrijf

Op 24 juli 1551 richtten Pieter Hettes van Dekema, Johan van Cuyck en Floris Foeyt de Schoterlandse Veencompagnie op. Van Cuyck en Foeyt brachten vooral kapitaal in; Van Dekema, raadsheer van het Hof van Friesland, kocht de gronden en leidde het werk in Friesland. De compagnie kocht veen in onder meer Oudeschoot, Brongerga en verder naar het oosten.

De onderneming was groot voor die tijd. Van Dekema bezat zelf twee hoven in Oudehorne, maar zonder afwatering en vaarwegen was hoogveen lastig te gelde te maken. Voor turfwinning moesten eerst gronden worden gekocht, water worden afgevoerd en kanalen worden gegraven. Daarna moesten turfgravers, schippers en andere arbeiders de brandstof naar afnemers brengen.

Scheepvaart rond 1565.

Vaarten veranderden ook het water buiten het veen

Vanaf de jaren na 1552 werden de Heerensloot en de Compagnonsvaart gegraven. Het rechttrekken van de oude waterloop De Drachte voerde meer veenwater naar het noorden af. In 1563 begonnen grondeigenaren bij Nijehaske en Haskerdijken daarover een proces: het zure veenwater beschadigde volgens hen hun land.

In 1566 was de Compagnonsvaart doorgedrongen tot het Brandemeer, een groot veenmeer onder Brongerga, ongeveer bij het latere De Knipe. Ook bewoners van Oudeschoot kregen toen meer last van water. De vervening betekende dus niet alleen nieuw werk. Boeren benedenstrooms konden juist schade ondervinden van de nieuwe afwatering.

Graanverwerking rond 1550.

Boeren bleven naast het veenbedrijf werken

De hogere zandgronden rond Brongerga bleven agrarisch. Gezinnen hielden vee, maaiden hooi en verbouwden gewassen terwijl enkele kilometers verder steeds meer veen werd gekocht en afgegraven. Het latere beeld van Oranjewoud met lanen en buitenplaatsen bestond nog niet.

Oorlog remde het werk

Na 1572 kreeg ook Schoterland te maken met de Opstand tegen Spanje. Tijdens de strijd rond Steenwijk in 1580-1581 lag de streek in een militaire gevarenzone en kwam het werk van de compagnie vermoedelijk grotendeels stil te liggen. Na de herovering van Steenwijk in 1592 en Groningen in 1594 werd de omgeving rustiger, maar de onrust bleef nog jaren nadelig voor de onderneming.