De Knipe in de 16de eeuw
Het huidige De Knipe bestond nog niet als een aaneengesloten dorp. Vanaf 1551 veranderde het hoogveenlandschap door het graven van de Compagnonsvaart.
Een uitgestrekt veen ten oosten van Heerenveen
Voor 1550 bestond dit gebied grotendeels uit hoogveen, heide en natte gronden. Het hoorde bij het achterland van de oudere boerenplaatsen Brongerga en Katlijk. Boeren en omwonenden gebruikten de randen van het veen; een lang bebouwd lint langs een vaart bestond nog niet.
Omstreeks 1551 begonnen de Friese edelman Pieter van Dekema en zijn compagnons Floris Foeyts en Johan van Cuyck met de ontginning. Zij kochten veengronden en lieten vanuit het latere Heerenveen een vaart naar het oosten graven.
Boerenerf rond 1550.
Met de schop ontstond een vaarweg
Een brede hoofdvaart en kleinere zijwijken moesten het water afvoeren en turftransport mogelijk maken. Het hoogveen werd door veenarbeiders afgegraven, verdeeld en te drogen gelegd. Op ondiep stekende pramen ging de turf naar de hoofdvaart en verder westwaarts richting Heerenveen. De latere dorpsnaam verwijst naar een vernauwing waar de waterstand werd geregeld.
Deze aanleg was geen trekschuitdienst voor reizigers. De vroege vaart was in de eerste plaats een werkroute voor veenarbeiders en turfschippers. De ontwikkeling van Heerenveen in de 16de en 17de eeuw hield er rechtstreeks verband mee.
Herberg rond 1550.
1553: grondbezitters onderhandelen over de vaart
Voor de aanleg van de vaart moesten de veencompagnons afspraken maken met mensen die er grond hadden. In 1553 gaven de erfgenamen van Hans Gerckis toestemming om een vaart door hun venen bij Brongerga en Katlijk te graven. Pieter van Dekema en zijn medestanders mochten het werk uitvoeren. Daartegenover stond dat de erfgenamen de vaart zonder betaling mochten gebruiken. Voor hun turf en andere vracht hoefden zij over dat stuk geen vaartgeld te betalen.
De afspraak ging over het landschap waar later Nieuw-Brongerga en Nieuw-Katlijk, de beide delen van De Knipe, ontstonden.
De Reformatie in een nog onvolgroeide nederzetting
Tijdens de Reformatie veranderden de katholieke kerkelijke verhoudingen in Friesland ingrijpend. Het gebied dat later Knijpe werd, hoorde toen nog bij de oudere dorps- en kerkgemeenschappen in de omgeving. Voor deze plek is geen afzonderlijk verslag gevonden over het vertrek van een pastoor, vernieling van kloosterbezit of geweld bij de overgang naar het protestantisme.
De geloofsgemeenschappen in het latere dorp zijn beter te volgen vanaf de 17de eeuw. In 1642 kreeg Knijpe een zelfstandige gereformeerde gemeente. Een beschrijving van de Reformatie in de streek staat op de themapagina over de Reformatie.
De Tachtigjarige Oorlog
De Opstand tegen Spanje begon toen de ontginningen nog op gang kwamen. Over specifieke inkwartieringen, plunderingen of gevechten in het latere De Knipe zijn geen voldoende controleerbare plaatselijke berichten gevonden. De oorlog veroorzaakte wel veranderingen in bestuur, godsdienst en bescherming van de Friese handelsroutes.
De vaart bleef in de eerste plaats verbonden met de handel in turf, vanuit de veenderijen richting Heerenveen.
Veenontginning rond None.
Wat is nog zichtbaar?
- Het historische tracé van de Schoterlandse Compagnonsvaart.
- De ontginningsstructuur met lange percelen en voormalige wijken.
- De ligging tussen Brongerga, Katlijk en Heerenveen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.