De Knipe: een dorp langs de turfvaart
De Knipe ontstond toen verveners de Schoterlandse Compagnonsvaart oostwaarts groeven. Langs het water kwamen woningen, werkplaatsen en winkels.
Benedenknijpe en Bovenknijpe
Het latere De Knipe ligt ten oosten van Heerenveen. Het westelijke deel, Benedenknijpe, heette aanvankelijk Nieuw-Brongerga. Het oostelijke Bovenknijpe stond ook bekend als Nieuw-Katlijk. De huizen kwamen aan beide oevers van de vaart, aan de verbinding met Heerenveen en het land rondom Katlijk.
Een knijp was een vernauwing in een vaart. Daarmee kon het water worden tegengehouden en geregeld. Aan die plek ontleende het dorp zijn naam. Op kaarten en in stukken komen beide oude dorpsnamen lang naast elkaar voor.
Herberg rond 1550.
Waarom er een vaart kwam
Vanaf ongeveer 1551 lieten veencompagnieën bij Heerenveen een vaart en zijwijken graven. Bij het turfsteken en drogen maakten arbeiders van het veen de brandstof voor huizen en bedrijven. Met kleine pramen brachten arbeiders de turven uit de zijwijken naar de Compagnonsvaart. Vervolgens voeren vrachtschippers westwaarts naar Heerenveen en via grotere waterwegen naar andere afnemers.
De vaart moest voldoende water houden voor platbodems, maar een vaste historische vaardiepte is niet gevonden. De knijpen en sluizen waren nodig om verschil in waterpeil op te vangen. Later werd het water in het westelijke dorp gedeeltelijk gedempt; het oostelijke deel bleef als vaarwater herkenbaar.
Werk voor boeren, turfarbeiders en schippers
Inwoners verdienden met turfsteken, transport per praam, scheepsonderhoud, arbeid op de ontgonnen gronden en handel langs de vaart. Toen het veen minder turf opleverde, werd werk op het land steeds belangrijker. Rond het water ontstonden kleine winkels en herbergen waar schippers en arbeiders kwamen.
De Knipe had ook een openbare school: daarvan is al in 1631 sprake. Onderwijs was van belang voor een streek waar gezinnen tijdens de vervening verspreid woonden.
Turfwinning rond 1700.
Bierbank, herberg en bezoekers van buiten
De vaart bracht meer dan turf naar het dorp. In Benedenknijpe stonden ook een brouwerij, een herberg en een scheepstimmerwerf. Een oudere oud-inwoner herinnerde zich in 1888 de avonden op de bierbank onder de linde bij de brouwerij. In 1868 werd bij kastelein Veenbaas een zeilende tjalk van 18 ton geveild. De 19de-eeuwse geschiedenis van De Knipe beschrijft de bierhandel, de scheepsveiling en de bezoekers van een duivelbanner uit het dorp.
Godsdienst en het leven van alledag
De gereformeerde gemeente van Knijpe werd in 1642 zelfstandig; voordien gingen inwoners naar Heerenveen. Een kerkgebouw werd in 1661 in gebruik genomen. Daarnaast vormden doopsgezinde inwoners een eigen gemeenschap. Hun bijeenkomsten, meningsverschillen en later hun kerkgebouw maakten deel uit van het gewone dorpsleven.
Een dagboek van de doopsgezinde leraar Foeke Wigles Gorter vermeldt in 1786 een conflict rond het voorgaan in Bovenknijpe. In de jaren 1890 werden inwoners aangesproken op zondagarbeid, kermisbezoek en de herberg. De Knipe in de 18de eeuw en De Knipe in de 19de eeuw behandelen deze concrete voorvallen.
Inwoners en vervoer in de 19de eeuw
De volkstelling van 1840 vermeldde 571 inwoners in Bovenknijpe en 643 in Benedenknijpe, samen 1.214. De huizen stonden grotendeels langs de vaart. Vanaf 1882 reed een stoomtram van Heerenveen via De Knipe naar Gorredijk. In 1884 werd de lijn verlengd naar Drachten.
Turfwinning rond 1870.
Wat is nog zichtbaar?
- Het resterende oostelijke deel van de Schoterlandse Compagnonsvaart, vooral bij Bovenknijpe.
- De lange dorpswegen langs het tracé van de vaart en de oude wijkverbindingen.
- De hervormde kerk uit 1661 in Benedenknijpe en de doopsgezinde kerk in Bovenknijpe.
- De plek van de voormalige tramlijn in de richting van Heerenveen en Drachten.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.