Oudehorne door de eeuwen heen

Oudehorne ligt op een hoge zandrug ten noorden van de Tjonger. Die ligging bepaalde veel van de geschiedenis: wonen en akkerbouw op het zand, hooilanden in het lage riviergebied en hoogveen ten noorden van het dorp.

Wat is de Tjonger?

De Tjonger is een oude rivier door Zuidoost-Friesland. In het Fries heet hij De Tsjonger en in het Stellingwerfs De Kuunder. Voor de kanalisatie slingerde het water door de lage, natte gronden ten zuiden van Oudehorne. Bij hoog water kon de rivier buiten haar oevers treden; de hogere zandrug van Oudehorne bood dan droger terrein. In 1886-1888 werd een groot deel van de rivier rechtgetrokken en verdiept voor een betere scheepvaart en waterafvoer. Sindsdien wordt dit deel ook Tjongerkanaal genoemd.

Oudehorne in de 19de eeuw

Een oud bewoningsgebied

De naam Hoerna wordt in 1315 genoemd. Bij de Kiekenberg zijn graven gevonden die wijzen op een middeleeuwse begraafplaats; volgens archeologisch onderzoek moet er rond 1200 al een kapel of kerk in de omgeving hebben gestaan. De precieze ontwikkeling van de oudste nederzetting blijft niet op ieder punt bekend.

Landschap rond 1800.

1551: vervening begint bij Oudehorne

Pieter van Dekema bezat twee hoven in Oudehorne. Met Johan van Cuyck en Floris Foeyt richtte hij in 1551 de Schoterlandse Veencompagnie op. De eerste poging om turf via de Tjonger af te voeren mislukte omdat de rivier te ondiep en te wisselvallig was.

Oudehorne in de 16de eeuw

De keuze voor een andere vaarroute droeg bij aan het ontstaan van Heerenveen. Daarmee kreeg een praktisch probleem bij Oudehorne - hoe krijg je turf naar de markt? - gevolgen voor de ontwikkeling van de hele streek.

1582: Oldeboorn werd later met Oudehorne verward

Abraham Jacob van der Aa plaatste in de 19de eeuw een aanval van Francisco Verdugo op 24 januari 1582 bij Oudehorne. Oudere bronnen noemen echter Oldenborn of Oldeboorn, het huidige Aldeboarn. Ook brieven van Wigbolt van Ewsum uit 24 en 25 januari 1582 zijn gedateerd uit Oldenborn en Oldeboorn. De aanval van 1582 hoort daarom niet als gebeurtenis bij Oudehorne te worden vermeld.

Brieven van Wigbolt van Ewsum uit 24 en 25 januari 1582

De Tolbrugschans werd in 1672 aangelegd om de Tolbrug en een waterinlaat van de Friese Waterlinie te bewaken. In 1673 werd het land vanaf Oudehorne tot Wolvega onder water gezet tegen de troepen van de bisschop van Münster. Een tekening uit 1675 toont de schans als een ster met acht hoeken, omgeven door een gracht. De precieze plek bij de oude Tjonger is nog niet met zekerheid vastgesteld.

Oudehorne in de 17de eeuw

Graanverwerking rond 1550.

Kerk en school

Een klok uit 1617 en 17de- en 18de-eeuwse vermeldingen van schoolmeesters maken het dorp concreter dan alleen een lijn op de kaart. In 1778 kwam er één nieuwe kerk voor Oude- en Nieuwehorne in Nieuwehorne. De oude kerk van Oudehorne werd in 1788 afgebroken. Het kerkhof bleef bestaan. Van het oude avondmaalszilver zijn onder meer een schaal uit 1694 en een beker uit 1734 bewaard gebleven.

Oudehorne in de 18de eeuw

19de eeuw: school, rivier en arbeiders

In 1819 werd de winterschool een vaste school. Het salaris van meester Jacobus Welsterberg bestond uit verschillende onderdelen, waaronder 175 gulden van de grietenij en 40 gulden voor klokluiden. In 1886-1888 werd de Tjonger gekanaliseerd, waardoor waterafvoer en scheepvaart veranderden.

Bij dat grote kanaalwerk brak op 15 april 1888 onder Oldeberkoop een staking uit onder grondwerkers en timmerlieden. Het was niet in het dorp Oudehorne zelf, maar het hoorde bij hetzelfde kanalisatieproject dat ook de sluis bij Oudehorne opleverde. De stakers trokken met een rode vlag door de omgeving. De actie kreeg steun van de socialistische arbeidersbeweging en slaagde.

De eerste jaren van de Schoterlandse Veencompagnie geven meer achtergrond bij de 16de-eeuwse verandering.

De eerste jaren van de Schoterlandse Veencompagnie

De Kiekenberg en het oudste kerkhof

Bij de Kiekenberg, het hoogste deel van de omgeving, kwamen bij opgravingen in 1942 menselijke graven tevoorschijn. De onderzoekers brachten die in verband met een christelijk kerkhof rond 1200. Dat past bij de vroege kerkelijke geschiedenis van Hoerna, al is niet ieder detail van die oudste bewoning vast te leggen.

1840: een langgerekt dorp

Abraham Jacob van der Aa beschreef Oudehorne in de 19de eeuw als een uitgestrekt dorp ten oosten van Heerenveen en noemde de buurt Zevener bij de Buitenweg. De oude zandrug bleef dus ook eeuwen later de lijn waarlangs de bewoning zich uitstrekte.

Wat is nog zichtbaar?

Het oude kerkterrein en de begraafplaats aan de Schoterlandseweg zijn nog herkenbaar. De huidige klokkenstoel is van later datum dan de verdwenen kerk.
Bij het Sevenaerpad liggen de sluis en sluiswachterswoning die samenhangen met de kanalisatie van de Tjonger in 1886-1888.
Bij de kruising van de Oldeberkoperweg en de Tjonger ligt het gebied waar de Tolbrugschans waarschijnlijk heeft gestaan. De exacte plaats is niet bewezen en duidelijke bovengrondse resten ontbreken.