Geschiedenis van Oldeboorn
Oldeboorn groeide langs de rivier de Boorne uit tot een handelsdorp met schippers, ambachtslieden, boeren en drukke kaden.
Een dorp op een langgerekte terp
Oldeboorn, tegenwoordig Aldeboarn, ligt aan de rivier de Boorne. De oudste kern lag op een langgerekte terp, vlak bij de kerk. Aan de rivier kwamen aanlegplaatsen, werkplaatsen en huizen. Rond 1720 vormden de huizen aan de bochtige noordoever al een bijna aaneengesloten straat. De zuidoever raakte vooral in de 18de en vroege 19de eeuw bebouwd.
Waar loopt de Boorne naartoe?
De Boorne is een natuurlijke rivier. Bij Bakkeveen begint haar bovenloop als Ouddiep of Koningsdiep. Ten oosten van Oldeboorn komen het Ouddiep en het Nieuwe Diep samen. Vanaf daar heet het water de Boorne. Stroomafwaarts komt men langs Nes en Akkrum. Tussen Akkrum en de Oude Schouw heet een deel van de oude loop Kromme Knilles. Verderop, bij Irnsum, liep de rivier vroeger als Moezel langs Rauwerd naar de Middelzee. Die zeearm is in de middeleeuwen dichtgeslibd en ingepolderd. Via andere waterverbindingen bleef het Friese binnenland bereikbaar.
Bij Oldeboorn was de Boorne breed en diep genoeg voor binnenvaartschepen met handelswaar. De veel smallere bovenloop was niet overal bevaarbaar. Hoe diep een schipper kon laden hing af van het schip, de waterstand en de route. Vracht voer langs Oldeboorn naar Akkrum en vandaar via aansluitende waterwegen naar Grouw en andere Friese plaatsen. In 1816 kreeg een schipper uit Oldeboorn toestemming voor vervoer van reizigers en goederen naar onder meer Sneek en plaatsen in Holland. Buiten de bebouwde oevers lagen de weilanden van boeren, knechten en meiden.
In de 19de eeuw kwamen ook betere wegen. In 1865 werd de weg van Oldeboorn naar Beetsterzwaag geopend. Vanaf 1868 konden reizigers in Akkrum op de trein naar Leeuwarden of Heerenveen stappen. In Oldeboorn zelf kwam geen station.
Waarvan leefden de inwoners?
De handel en het vervoer over water boden werk aan schippers en hun gezinnen. Het dorp kende scheepsmakers, smeden, touwslagers, winkeliers en herbergiers. Boeren hielden vee en vervoerden onder meer boter en kaas. Turf uit omliggende veengebieden ging per praam naar dorpen en steden. Aan de kade werd gelost, gewogen, betaald en overgeladen.
In de 18de eeuw moesten inwoners van Utingeradeel voor goederen die onder het waagrecht vielen in Oldeboorn betalen voordat zij die elders mochten laten wegen. De waag uit 1736 bestaat nog. Boven was een rechtskamer; naast het gebouw bevond zich een ruimte waar arrestanten tijdelijk konden worden opgesloten.
Oorlog en godsdienst
In de 16de eeuw werden twee doopsgezinde inwoners terechtgesteld en lag in 1582 een legerafdeling in en bij het dorp. Wigbolt van Ewsum schreef vanuit Oldeboorn over vijandelijke troepen en het sparen of verbranden van huizen.
In de 17de eeuw was er in ieder geval vanaf 1612 een doopsgezinde samenkomst in het dorp. De kleine kerkruimte aan het Doelhôf bleef buiten de gewone hervormde kerkdiensten om bestaan. In de 18de eeuw raakten twee groepen doopsgezinden met elkaar verdeeld, waarna in 1738 een tweede kerkruimte werd gebruikt.
Een boer die zijn dagen opschreef
Lieuwe Jans de Jong werkte op een boerderij bij Poppenhuizen onder Oldeboorn. Vanaf 1825 noteerde hij water, wind, boerderijwerk, bezoeken, ziekte en gebeurtenissen in de omgeving. Hij zag tijdens de watersnood huizen en bomen boven het water uitsteken:
"Er was niet een klein stukje land te zien; hemel, en water, en boven het water de huizen, en bomen, en dan eenige watermolens."
Zijn volledige verhalen staan op de watersnoodpagina van 1825, bij de slechte hooioogst in 1828 en op de andere dagboekpagina's. Ook de 19de-eeuwse dorpspagina bevat zijn werk en de gevolgen van ziekte onder het vee.
Wat is nog zichtbaar?
- De langgerekte dorpskern bij de kerk en de bebouwde oevers van de Boorne.
- De waag uit 1736, nu Museum De Waach.
- De omgeving van het Doelhôf en de voormalige doopsgezinde samenkomsten.
- Oude huizen, kaden, bruggen en de historische waterloop door het dorp.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.