Heerenveen: een plaats die uit de turf ontstond

Heerenveen is anders ontstaan dan veel oude Friese steden en dorpen. Er lag hier geen middeleeuwse stad die langzaam groter werd. De plaats groeide vanaf 1551 rond een groot ontginningsproject. Drie vermogende ondernemers – Pieter van Dekema, Johan van Cuyck en Floris Foeyts – richtten de Schoterlandse Veencompagnie op en kochten veengrond om turf te winnen.

Voor de afvoer van die turf waren vaarten nodig. In 1556 werd de Heerensloot gegraven. Later volgde de Schoterlandse Compagnonsvaart. Bij het kruispunt van water en bestaande wegen ontstonden woningen, herbergen, pakhuizen en werkplaatsen. De naam Heerenveen verwijst naar de ‘heeren’ van de veencompagnie.

Een plaats over drie grietenijen verdeeld

Heerenveen groeide op de grens van Aengwirden, Schoterland en Haskerland. Daardoor kon één straat zelfs onder verschillende besturen vallen. Dat bleef eeuwenlang lastig voor bestuur, belastingen, wegen en uitbreiding. Pas veel later werd Heerenveen één gemeente.

Van veennederzetting naar marktcentrum

De turfwinning trok arbeiders, schippers, handelaren en ambachtslieden aan. In de 17de eeuw was Heerenveen al een regionaal marktcentrum. Wie er woonde kon werk vinden rond de turf, het vervoer, winkels, herbergen, markten en bestuur.

De 19de eeuw bracht weg en spoor

In 1828 kwam de rijksstraatweg van Zwolle naar Leeuwarden door Heerenveen. In 1868 bereikte ook de spoorlijn de plaats. Daarmee kreeg Heerenveen naast de oude vaarwegen snelle verbindingen over land.

Heerenveen in de 19de eeuw

Geen stadsrechten, wel stedelijk

Heerenveen kreeg nooit de middeleeuwse stadsrechten die plaatsen als Leeuwarden, Sneek of Bolsward hadden. Toch kreeg de plaats al vroeg een stedelijk karakter met markten, grote huizen, winkels, kerken, rechtspraak en veel verkeer. In historische beschrijvingen wordt Heerenveen daarom vaak een vlekke genoemd: een grote nederzetting met stedelijke functies zonder formele stadsrechten.

Inwoners en reizigers vertellen

Wat is er nog te zien?

Van het oude Heerenveen is nog verrassend veel herkenbaar. Crackstate uit 1648 staat nog in het centrum. Het gebouw was eerst een woonhuis van de familie Crack en werd later gebruikt voor rechtspraak en bestuur.

Museum Heerenveen vertelt de geschiedenis van Heerenveen en de omliggende dorpen. In het museum is ook aandacht voor Ferdinand Domela Nieuwenhuis en voor de sociale geschiedenis van de veenstreek.

Wie het landschap rond Heerenveen wil bekijken kan naar Museum Belvédère in Oranjewoud. Het museum ligt in het historische landgoederenlandschap. De Prinsenwijk bij het museum gaat terug op de 18de-eeuwse aanleg van Oranjewoud.

Ook een wandeling door het centrum is interessant. Rond Crackstate, de Dracht, het Breedpad en de Heerenwal zijn nog historische panden en oude straatlijnen te zien. Historie Heerenveen organiseert geregeld wandelingen en rondleidingen.

Verder lezen

• 1551-1700: het ontstaan, de turf en de vaarten
• Heerenveen in de 18de eeuw
• Heerenveen in de 19de eeuw

Weet u meer?