Tjalleberd door de eeuwen heen

Tjalleberd hoorde met Terband, Luinjeberd en Gersloot bij Aengwirden, ook De Streek genoemd. Het dorp ontwikkelde zich langs de Aengwirderweg. Boerderijen en huizen stonden niet rond een plein, maar over een lange afstand langs de weg met kavels en sloten erachter.

Een middeleeuwse naam

De plaats wordt in 1315 genoemd als Tyanlaberde, in 1481 als Tjallaberd en in 1505 als Jellebert alias Tyalber. De kerk wordt eveneens al in 1315 vermeld. Daarmee is Tjalleberd veel ouder dan de latere veenontginning rond Heerenveen.

Tjalleberd in de 16de eeuw

Woning rond 1800.

17de eeuw: kerk, school en rechtbank

Tjalleberd was binnen Aengwirden een centrale plaats. De predikant woonde er, de rechtbank wordt er in 1652 genoemd en er was één vaste schoolmeester voor de grietenij. In 1694 kreeg meester Jelle Taes schoolgeld voor een weeskind.

Tjalleberd in de 17de eeuw

De klok uit 1670 bestaat nog. Op het metaal staat dat Petrus Overney hem in Leeuwarden goot. De huidige kerk is jonger: die werd in 1742 gebouwd en in 1825-1826 uitgebreid.

Tjalleberd in de 19de eeuw

18de en 19de eeuw: turf verandert het landschap

De vervening bracht veel werk, maar liet op delen van Aengwirden nat onland achter. Een notariële akte uit 1822 noemt verschillende Tjalleberder veenbazen die voor honderden of duizenden guldens klijnland kochten. Later moesten ontwatering en ontginning het afgegraven land weer bruikbaar maken.

Boerenerf rond 1650.

Waterbeheer voor De Streek

Het Tripgemaal uit 1876 stond bij Gersloot, ten noorden van Tjalleberd. Het hoorde wel bij het bredere waterbeheer van Aengwirden. Voor boeren in Tjalleberd was een beter peil belangrijk voor grasland, hooien en vee.

1836: een conflict met militairen

Op 25 september 1836 kwam Simon van Velzen in Tjalleberd voor een Afgescheiden bijeenkomst. Het bestuur zette een detachement militairen in om de bijeenkomst te beëindigen. Van dezelfde gebeurtenis zijn een proces-verbaal, een particuliere brief en Van Velzens later opgeschreven herinnering bewaard.

Het conflict in Tjalleberd in 1836 is apart uitgewerkt met de verschillende verslagen.

Turfwinning bracht niet vanzelf welvaart

De plaatselijke geschiedenis van Aengwirden vat de vervening scherp samen: zij bracht veel werk, maar liet ook waterig onland achter. Nadat de turf was weggehaald, moest de streek opnieuw worden ontwaterd en ingericht voordat grond weer bruikbaar werd voor landbouw.

De aankoopakten van 1822 laten ondertussen zien dat veenbazen aanzienlijke bedragen in klijnland staken. Turfwinning bestond dus tegelijk uit zware handarbeid en ondernemerschap met grond, kapitaal en risico.

Wat is nog herkenbaar?

De Aengwirderweg volgt nog de oude langgerekte structuur van De Streek. De kerk bewaart de klok uit 1670 en de preekstoel uit de 17de eeuw. Het Tripgemaal staat buiten Tjalleberd, bij Gersloot, maar hoort bij dezelfde geschiedenis van ontwatering en herinrichting van Aengwirden.