Tjalleberd in de 18de eeuw

In de 18de eeuw kreeg Tjalleberd duidelijker de vorm van een streekdorp langs de Aengwirderweg. Boerderijen en huizen lagen over een lange afstand verspreid. De weg, sloten en opstrekkende kavels bepaalden hoe mensen woonden en werkten.

1742: opnieuw een nieuwe kerk

De huidige kerk werd in 1742 gebouwd in opdracht van grietman Martinus Bouricius. De 17de-eeuwse klok en preekstoel bleven behouden. Het nieuwe gebouw werd daarmee een 18de-eeuwse omhulling van oudere voorwerpen uit het dorpsleven.

Turfvaart rond 1750.

Een vaste school voor de grietenij

Tjalleberd bleef de plaats met de vaste schoolmeester van Aengwirden. In de kleinere dorpen van de grietenij was onderwijs vaak alleen in de winter beschikbaar. Kinderen uit een agrarisch huishouden konden bovendien in drukke seizoenen thuis nodig zijn.

Aan het einde van de eeuw kwam Johannes Jacobus Greydanus als schoolmeester. De functie bleef met kerkelijke taken verbonden. Onderwijs was daarmee geen afzonderlijke professionele wereld, maar onderdeel van kerk en dorpsbestuur.

Boerenerf rond 1715.

1749: een inwoner die van rente leefde

Het quotisatiekohier van 1749 noemt Tjepke Libbes in Tjalleberd met de omschrijving "leeft van haar renten". Zij vormde een huishouden van één volwassene en kreeg een aanslag van 7 pond en 17 stuivers. Haar inkomen kwam volgens het kohier uit renten.

Vervening verandert Aengwirden

In de 18de eeuw nam de turfwinning in Aengwirden toe. De plaatselijke geschiedenis beschrijft hoe boerderijen in het veengebied verdwenen wanneer het veen werd afgegraven. Na de winning bleef op veel plaatsen nat en moeilijk bruikbaar land achter.

Wasdag rond 1715.

Werk zonder grote welvaart

De turfwinning bracht werk aan gravers, schippers en veenbazen, maar het landschap dat achterbleef leverde niet meteen goede landbouwgrond. Ontwatering en latere ontginning waren nodig voordat delen weer productief konden worden.

Een lang dorp, geen dorpsplein

De bebouwing langs de Aengwirderweg maakte dat bewoners vaak op afstand van elkaar woonden. Kerk en school waren daardoor belangrijke gezamenlijke plaatsen. Het huidige lint van het dorp heeft zijn oorsprong in deze oude structuur.

Wie betaalde en wie werkte?

Een quotisatiekohier geeft alleen losse vensters op de bevolking, maar juist die zijn nuttig. Tjepke Libbes leefde volgens de registratie van rente en had geen groot huishouden. Elders in de streek leefden boeren, knechten, schooldienaren, schippers en mensen die bij de turfwinning werk vonden.

De vervening veranderde ook de verhouding tussen land en water. Waar hoogveen werd weggegraven kon een nat terrein achterblijven. Het latere werk van polderbesturen en gemalen was voor een deel een antwoord op die 18de-eeuwse en 19de-eeuwse landschapsverandering.