Tjalleberd in de 19de eeuw

De 19de eeuw bracht in Tjalleberd twee heel verschillende ontwikkelingen: de vervening maakte van delen van Aengwirden een nat en onregelmatig landschap, terwijl nieuwe gemalen, ontginning en wegen later probeerden dat gebied opnieuw bruikbaar te maken.

1822: veenbazen kopen klijnland

Een notariële verkoop van 16 maart 1822 noemt een groot aantal veenbazen die percelen klijnland in Tjalleberd kochten. Klijn is veen waaruit turf kan worden gewonnen. Johannes Jacobus Greydanus kocht bijvoorbeeld een perceel voor 1.850 gulden en later nog een voor 650 gulden.

Zuivelbereiding rond 1850.

Ook Wieger Jacobs Krikke, Roelof Roelofs Wuite, Harmen Pieters de Jong en Jacob Egberts Fonk worden als veenbaas genoemd. De bedragen liepen in deze akte van honderden tot ruim tweeduizend gulden. Daarmee wordt zichtbaar dat turfwinning niet alleen handarbeid was, maar ook een markt in grond en winrechten.

De schoolmeester was ook een veenondernemer

Opvallend is Johannes Jacobus Greydanus. Hij was eerder schoolmeester in Tjalleberd en wordt in de notariële akte als veenbaas genoemd. Functies en inkomsten konden dus veranderen of worden gecombineerd; een dorpsbewoner paste niet altijd in één beroepscategorie.

Hooiwagen rond 1870.

1825-1826: de kerk wordt vergroot

De kerk uit 1742 kreeg in 1825-1826 aan de noordzijde een dwarspand. De uitbreiding past bij het feit dat Tjalleberd een centrale plaats in Aengwirden bleef. Later in de eeuw kwam er in 1871 ook een doopsgezinde kerk.

1876: het Tripgemaal stond niet in het dorp zelf

Het Tripgemaal werd in 1876 gebouwd ten noorden van Tjalleberd, bij Gersloot. Het hoorde bij het waterbeheer van Aengwirden, maar stond dus niet in de dorpskern van Tjalleberd. Het stoomvijzelgemaal hielp water uit het lage gebied af te voeren.

Polsstok rond 1800.

Voor boeren in De Streek was dat waterbeheer direct praktisch. Nat grasland kon niet goed worden beweid of gehooid. Gemalen, sloten en latere ontginning maakten delen van het voormalige veengebied opnieuw bruikbaar.

25 september 1836: militairen tegen een Afgescheiden bijeenkomst

Op zondag 25 september 1836 kwam de Afgescheiden predikant Simon van Velzen naar Tjalleberd. Het grietenijbestuur had vooraf militairen laten komen. Het proces-verbaal noemt een detachement van 41 man. Toen bezoekers niet vertrokken, rukten soldaten met slaande trom naar de schuur op.

Van Velzen schreef later ook over ingekwartierde soldaten: "zij alleen en niemand anders waren meester in huis." Naast zijn herinnering zijn een officieel proces-verbaal en een brief van hervormd predikant J.Th.H. Huguenin bewaard. Daardoor kunnen verschillende standpunten naast elkaar worden gelezen.