De Knipe in de 19de eeuw

In de 19de eeuw groeiden Boven- en Benedenknijpe langs de vaart. Turfwerk, landbouw, handel en later de tram bepaalden het dagelijkse vervoer.

In 1840 ruim twaalfhonderd inwoners

Volgens de telling van 1840 had Bovenknijpe 118 huizen met 571 inwoners; Benedenknijpe 127 huizen met 643 inwoners. Samen waren dat 245 huizen met 1.214 inwoners. Het betrof twee afzonderlijk getelde delen van het latere dorp.

De meeste huizen stonden langs de Compagnonsvaart. Bewoners vonden werk in vervening en scheepvaart, op boerenbedrijven en in kleine werkplaatsen en winkels. Wanneer het veen eenmaal was afgegraven, moesten gezinnen steeds meer werk buiten de eigenlijke turfwinning zoeken.

Turfwinning rond 1800.

Knijpster bier en de herinnering aan de bierbank

In Benedenknijpe stond aan de Straatweg brouwerij De Halve Maan. Het plaatselijke Knijpster bier werd ook buiten het dorp gedronken. Johan Winkler schreef in 1888 over een grote linde voor de brouwerij:

De boom stond bij de weg en het water. In de zomeravonden zaten Heerenveners en boeren uit Langezwaag en Kortezwaag er op een bierbank. Winkler ontmoette in Haarlem een oude man die uit De Knipe afkomstig was. De man herinnerde zich het zitten onder de linde en de smaak van het Knijpster bier in zijn jeugd. Winkler geeft zijn herinnering weer, maar schrijft zijn woorden niet op als een rechtstreeks gesprek.

De brouwerij kende wisselende eigenaren. In 1843 nam Isaak Bolten het bedrijf over, maar een jaar later ging hij failliet. Een volgende eigenaar liet in 1846 weten dat de brouwerij weer in bedrijf was. Later werden onder meer gewoon, best en zwaar maartebier verkocht. De brouwerij en mouterij werden opnieuw geveild in 1862 en 1865.

Werk, school en geloof

De veenarbeid was zwaar en weersafhankelijk. Mannen staken en vervoerden turf; ook vrouwen en kinderen konden meewerken. De waterwegen verbonden de werkplaatsen en de woningen met de afzetmarkten. Nadat de turflaag was afgegraven, konden geschikte gronden als akker of weiland worden gebruikt.

De doopsgezinde gemeente had in Bovenknijpe een gebouw uit 1751. Onder predikant Pieter Hendriks Veen werd in 1835 het leesgezelschap Tot Nut en Vermaak opgericht. Bewoners kwamen samen om te lezen en te spreken over wat er buiten het dorp gebeurde; het leesgezelschap had ook betekenis voor de ontwikkeling van het onderwijs en het verenigingsleven.

1868: een tjalk in de herberg geveild

Op donderdag 23 juli 1868 zou om zeven uur 's avonds in de herberg van J.A. Veenbaas in Benedenknijpe een schip worden geveild. Het ging om een overdekte, snelzeilende tjalk van 18 ton, met zeilen, fokken en verdere inventaris. Het schip lag bij de scheepstimmerwerf van K.S. Fabriek, ook in Benedenknijpe. Een deurwaarder uit Heerenveen organiseerde de verkoop.

1868: een duivelbanner voor de rechter

Sjoerd Brouwer uit De Knipe hield zich bezig met het behandelen van zieken en mensen die dachten dat zij betoverd waren. Men noemde iemand die zulke betoveringen probeerde op te heffen een duivelbanner. Volgens historische berichten kwamen mensen van ver om hem te raadplegen.

Op 13 juni 1868 werd Brouwer veroordeeld omdat hij zonder bevoegdheid geneeskunde uitoefende. Hij kreeg drie maanden gevangenisstraf en geldboetes van 45 en 10 gulden. Dat mensen hem raadpleegden, betekende niet dat zijn behandelingen daadwerkelijk werkten. De veroordeling betrof het onbevoegd behandelen, niet een vastgestelde betovering.

Vervoer per praam, wagen en tram

Schepen brachten turf en andere goederen van De Knipe westwaarts naar Heerenveen. Op de smalle zijwijken werden kleinere vaartuigen gebruikt; de hoofdvaart was geschikt voor turfvervoer. Een historisch vast vaarpeil of een op De Knipe toegesneden trekschuitdienst is niet teruggevonden.

In 1881 begon de aanleg van het tramspoor langs de Compagnonsweg. Vanaf 1882 reed de stoomtram van Heerenveen via De Knipe naar Gorredijk. Twee jaar later, in 1884, werd de lijn doorgetrokken tot Drachten. Bij De Hoeke boog het spoor naar het noorden af. Het dorp kreeg geen eigen station voor gewone treinen.

Hooiwagen rond 1870.

1889: een nieuwe geloofsgemeenschap

Op 30 oktober 1889 werd in De Knipe een zelfstandige dolerende gereformeerde gemeente opgericht. De Doleantie was een afscheiding van de Nederlands-hervormde kerk, waarbij gemeenteleden terug wilden naar oudere kerkelijke regels.

De nieuwe gemeente kwam samen in een evangelisatiegebouw aan de Meyerweg. In 1895 werd onder meer een christelijke schoolvereniging opgericht.

1890-1896: zagen op zondag, kermis en herberg

In 1890 werd een gemeentelid aangesproken omdat men hem op zondag met een zaag had gezien. Een ander moest zich verantwoorden nadat hij naar de kermis was geweest. De kerkenraad wilde dat de leden hun zondagsrust naleefden.

In 1893 had een lid op zondag de herberg bezocht en de kerkdienst overgeslagen. De kerkenraad vermaande hem, maar in 1896 ging het opnieuw mis. Ook was er in 1893 onenigheid tussen twee zussen, die door de kerkenraad werden gemaand de vrede te herstellen.

Armoede en politieke discussie

In 1888 sprak Ferdinand Domela Nieuwenhuis, Kamerlid voor het kiesdistrict Schoterland, over de arbeidsomstandigheden van turfmakers en baggerlieden. Zijn rede ging over de veenderijen in het Noorden als geheel, niet over een afzonderlijke werkplek in De Knipe. Hij wees op het zware werk en op de winkels waar arbeiders soms hun inkopen moesten doen.

In de Tweede Kamer las Domela een beschrijving van turfwerk voor. Die begon met de woorden:

De tekst ging ook over vrouwen die kort na een bevalling weer op het veen werkten en over kinderen die jong moesten meewerken. Deze beschrijving betrof de noordelijke veenderijen en is niet als persoonlijk Knijpster getuigenis overgeleverd.

Woning rond 1800.

Wat is nog zichtbaar?

• De Compagnonsvaart in het oostelijke deel en de voormalige waterloop in het westen.
• De oude dorpsweg naar Heerenveen en het tracé van de vroegere tramverbinding.
• De doopsgezinde kerk in Bovenknijpe en de hervormde kerk in Benedenknijpe.
• De Meyerweg, waar de dolerende geloofsgemeenschap samenkwam.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.