Nieuwehorne in de 19de eeuw

Nieuwehorne werd in de 19de eeuw duidelijk beschreven als een dorp van landbouwers langs Binnenweg en Buitenweg. Tegelijk veranderden onderwijs en waterbeheer. De oude zandrug bleef, maar wegen en de gekanaliseerde Tjonger verbonden het dorp steeds beter met de omgeving.

1806-1807: een schoolmeester van zestien jaar

In 1806-1807 werkte E. Willems als winterschoolhouder in Nieuwehorne. Hij had de vierde onderwijzersrang en was volgens de schoolmeesterslijst zestien jaar oud. Dat is een opvallend verschil met een moderne beroepsopleiding: de laagste rang kon al op jonge leeftijd worden behaald.

Landschap rond 1800.

1811-1814: Tjeerd Heida en de man die voor hem in dienst ging

Tjeerd Roels Heida was op 12 april 1791 in Nieuwehorne geboren en woonde daar toen hij loteling werd voor de lichting van 1811 in het kanton Heerenveen. Hij ging niet zelf in militaire dienst. De dagloner Murk - in de militaire registratie ook Merk genoemd - Siedses van der Mooy uit Langezwaag trad als plaatsvervanger voor hem op.

Van der Mooy was op 28 juli 1787 in Oudehaske geboren. De registratie noemt zijn vader Syds Lucas, die toen in de gevangenis in Leeuwarden verbleef, en zijn moeder Geeske Merks. Op 7 december 1812 werd Murk soldaat bij het 125ste regiment infanterie, nummer 5134, 5de bataljon, 2de compagnie. Op 12 maart 1813 ging hij over naar het 134ste regiment infanterie van linie, 6de bataljon, grenadierscompagnie.

In november 1813 werd hij als vermist genoteerd. Zijn laatste bekende bericht was van 5 september 1813 uit Maagdenburg. Wat hij daarin schreef, weten we niet. Op 4 januari 1814 werd hij opgenomen in een militair hospitaal in Maagdenburg. Daar overleed hij op 23 maart 1814 aan wat de registratie "trage koorts" noemt. De bron geeft geen moderne diagnose.

Tjeerd Roels Heida bleef in Friesland. Hij trouwde in 1817 met Lijsbeth Sammes Nijenhuis en woonde later nog in Nieuwehorne. Hij overleed in 1844 in Mildam.

1840: "een vermakelijk dorp in het geboomte"

Abraham Jacob van der Aa beschreef Nieuwehorne omstreeks 1840. Zijn woorden geven een korte tijdgenootbeschrijving van het dorp:

"een vermakelijk dorp in het geboomte, aan den binnen- en buitenweg. Men telt er 250 inwoners, die meest in den landbouw hun bestaan vinden."

In modern Nederlands: "een aangenaam dorp tussen het geboomte, aan de Binnenweg en Buitenweg. Er wonen ongeveer 250 mensen, van wie de meesten van de landbouw leven."

Nieuwehorne was geen compacte kom, maar een langgerekte nederzetting langs twee routes die in het westen dicht bij elkaar kwamen.

Herberg rond 1800.

Boerderijen veranderen mee

Het bedrijfsgedeelte van de oude boerderij aan Schoterlandseweg 3 werd in de 19de eeuw vervangen door een grotere Friese schuur. Dat past bij de ontwikkeling van het landbouwbedrijf: meer ruimte voor vee, hooi en werktuigen veranderde de bouwvorm van oude erven.

1879-1884: een tram die er niet kwam

In 1879 gaf de gemeente Schoterland de Belgische initiatiefnemers Mertens en Finet toestemming voor plannen met tramwegen, op voorwaarde dat zij zelf de kosten en risico's droegen. In september 1880 meldde de Leeuwarder Courant een voorgenomen route van Heerenveen via Oudeschoot, Mildam, Nijehorne, Oudehorne, Oldeberkoop, Makkinga en Oosterwolde naar Assen.

De tram werd niet aangelegd. In 1884 kwam opnieuw een plan voor een lijn Heerenveen-Oranjewoud-Mildam-Nieuwehorne-Oldeberkoop-Assen. Ook dat bleef bij plannen. Nieuwehorne lag dus wel op de tekentafel van nieuwe vervoersverbindingen, maar kreeg in de 19de eeuw geen tram.

1886-1888: een sluis in het Tjongerkanaal

Bij de kanalisatie van de Tjonger werd bij Nieuwehorne een sluis gebouwd, met een sluiswachterswoning. De rivier werd een beter gereguleerde vaarweg. Schepen kregen een voorspelbaarder traject en het waterpeil kon nauwkeuriger worden beheerst.

Woning rond 1850.

Strafzaken: namen zonder bekend delict

In de strafrollen van de arrondissementsrechtbank in Heerenveen komen in de 19de eeuw inwoners van Nieuwehorne als gedaagde voor. De online index geeft bij deze inschrijvingen wel naam, woonplaats en datum, maar niet de beschuldiging of de uitspraak. Daarom kan uit de index niet worden geconcludeerd dat iemand schuldig was.

16 december 1845: Douwe, Hendrik en Hessel Piers de Jong uit Nieuwehorne stonden in één strafzaak met twee mannen uit Weerselo.
30 september 1851: Willem Hanzes Hoornstra uit Nieuwehorne werd als gedaagde ingeschreven.
11 maart 1876: Jelle Ebes Haanstra uit Nieuwehorne werd als gedaagde ingeschreven.
12 maart 1891: Jan A. Reitsma en Anne Jans Reitsma uit Nieuwehorne stonden als gedaagden in een strafzaak.
28 januari 1892: Retze Pieters Koen uit Nieuwehorne werd als gedaagde ingeschreven.

Oud landschap en nieuwe techniek

Aan het eind van de eeuw lagen de oude Schoterlandseweg, boerderijen op de zandrug, veenwijken en het nieuwe Tjongerkanaal naast elkaar. De geschiedenis van Nieuwehorne is daardoor niet één overgang van oud naar nieuw, maar een stapeling van landbouw, vervening, wegen en waterwerken.

De beschrijving van Van der Aa nader bekeken

Van der Aa legde niet alleen het aantal inwoners vast. Hij wees op de Binnenweg en Buitenweg en op het vele geboomte. Zijn tekst helpt daardoor het dorp van omstreeks 1840 voor te stellen als een langgerekte reeks erven en huizen langs twee routes, niet als een compacte bebouwde kom.

Sluiswachter aan het nieuwe kanaal

Bij de nieuwe sluis hoorde een sluiswachterswoning. Een sluis moest worden bediend wanneer schepen passeerden en het waterpeil veranderde.

De Tjonger werd zo onderdeel van een gereguleerd systeem. Voor boeren, schippers en reizigers werd de rivier beter voorspelbaar, terwijl oude bochten en natte oevers plaatselijk uit het landschap verdwenen.

Imke Klaver: herinneringen van een landarbeider

Imke Klaver werd op 2 juni 1880 in Nieuwehorne geboren als zoon van arbeider Binne Jeeps Klaver en Margjen Roelofs de Vos. Zijn vader stierf toen Imke twee jaar oud was. Zijn moeder hertrouwde en het gezin verhuisde naar Bontebok, maar Klaver ging als jong kind naar de lagere school in Nieuwehorne.

Later schreef hij Herinneringen van een Friese landarbeider, over zijn jeugd, werk en de arbeidersbeweging. Het is een later opgeschreven herinnering en geen dagboek uit zijn jeugd. Het handschrift bevat wel de woorden van een arbeider die in deze streek opgroeide. Klavers herinneringen spelen op verschillende plekken in Zuidoost-Friesland en zijn dus niet uitsluitend een bron over Nieuwehorne.

Wat is nog zichtbaar?

De sluis in het Tjongerkanaal bij Sevenaerpad 5, gebouwd bij de kanalisatie van 1886-1888.
De sluiswachterswoning aan Sevenaerpad 5 uit dezelfde periode.
De grotere Friese schuur bij de oudere boerderij aan Schoterlandseweg 3, waarvan het bedrijfsgedeelte in de 19de eeuw werd vernieuwd.
De oude Binnenweg, Buitenweg en Schoterlandseweg waarlangs Van der Aa het dorp rond 1840 beschreef.