Jubbega in de 19de eeuw

In de 19de eeuw groeide Jubbega sterk door de vervening. De bevolking steeg van 783 inwoners in 1815 tot 1.696 in 1880. In het veengebied zelf ontstonden nieuwe wijken en woningen, terwijl het oude Jubbega-Schurega aan de weg bleef bestaan.

1815: een huis met tuin voor 98 gulden

Een notariële koopakte van 25 september 1815 noemt Eldert Pieters Koopmans uit Jubbega-Schurega. Hij kocht van Sjouke Johannes Krayer een "huizinge en hovinge" voor 98 gulden. Het ging om een huis met erf of tuin, een concrete kleine bezitting uit het dorp.

1844: een 19-jarige arbeider wegens diefstal vastgezet

Sijtze Jacobs Brouwer was 19 jaar, arbeider en geboren en wonend in de Compagnie van Jubbega. Een gevangenisregister van het Huis van Arrest in Heerenveen vermeldt dat hij op 17 april 1844 werd ingeschreven wegens diefstal. Het vonnis was op 12 april gewezen; op 21 mei werd hij na het uitzitten van zijn straf ontslagen. Het register vermeldt niet wat hij had gestolen.

Veenwerk trok mensen, maar bood geen zekerheid

Turfwinning vroeg veel handen wanneer er werd gegraven en gedroogd. Gezinnen konden echter afhankelijk zijn van seizoenswerk en van de plek waar nog winbaar veen lag. Als een gebied was uitgeput, verschoof het werk verder het veen in.

Onderzoek naar grondwerkers in Schoterland noemt zowel arbeiders die in de 19de eeuw enig vermogen opbouwden als weduwen en ouderen met veel minder bestaanszekerheid. Ook binnen de arbeidersbevolking bestonden grote verschillen in bezit en inkomen.

1875 en 1882: twee arbeiders in de gevangenisregisters

• In 1875 werd de 24-jarige arbeider Marten Brands Kleinstra uit Jubbega veroordeeld voor "wederspannigheid zonder wapenen". Hij kreeg drie dagen eenzame opsluiting.
• In 1882 werd de 26-jarige arbeider Auke Brandts Klijnstra uit Jubbega veroordeeld voor het slaan van een beambte terwijl die zijn functie uitoefende. Hij kreeg vijftien dagen cellulaire opsluiting.

De registers geven leeftijd, beroep, woonplaats en straf, maar vertellen niet hoe de incidenten begonnen of wat de betrokken mannen er zelf over verklaarden.

Wonen kon zeer eenvoudig zijn

Aan de armste kant stonden hutten en kleine woningen bij de veenwijken. Niet ieder gezin woonde zo, maar tijdgenoten beschreven zeer kleine onderkomens. De Belgische Wijk werd later een bekende plek in de lokale herinnering aan deze armoede.

1888: staking aan de Tjonger onder Jubbega

Op maandag 23 april 1888 begon een staking van grondwerkers en timmerlieden bij de kanalisatie van de Tjonger onder Jubbega. Kort daarvoor had een anonieme schrijver uit Oosterwolde in het blad Recht voor Allen de kanaalgravers opgeroepen zich te organiseren.

De Sociaal-Democratische Bond stuurde Janus van Emmenes naar de staking. Volgens historicus Johan Frieswijk bemiddelde hij tussen stakers, bazen en autoriteiten, hielp hij een stakingskas organiseren en richtte hij een organisatie van grondwerkers op. Kort daarna volgde een staking in de hoge venen van Jubbega.

Over de precieze begindatum bestaan verschillende vermeldingen. Johan Frieswijk baseerde zich op een afzonderlijk gemeentelijk dossier over de staking onder Jubbega en noemt maandag 23 april 1888. Andere latere overzichten noemen 15 april voor een staking van kanaalgravers. Daarom wordt het verschil op de aparte verhaalpagina zichtbaar gehouden.

De staking aan het Tjongerkanaal en in de venen bij Jubbega in 1888

Janus van Emmenes maakte aantekeningen

Van Emmenes was zelf grondwerker geweest. Tijdens de veenstakingen in Friesland noteerde hij misstanden die hij onderweg aantrof. Die aantekeningen werden gebruikt toen de arbeidsomstandigheden in de veengebieden later in 1888 in de Tweede Kamer werden besproken. De geraadpleegde online publicaties beschrijven het bestaan en gebruik van die notities, maar geven de losse Jubbega-notitiebladen niet woordelijk weer.

1891: P.L. Tak gaat zelf de hutten binnen

Journalist P.L. Tak reisde in 1891 met een niet bij naam genoemde reisgenoot en de Franse journalist Duc Quercy door de hoge venen langs de Compagnonsvaart bij Hoornsterzwaag en Jubbega. Tak en zijn reisgenoot ontmoetten Quercy toevallig in Gorredijk. In het veengebied werden zij rondgeleid door Rindert van Zinderen Bakker, Zwart en een arbeider die de streek goed kende.

Tak schreef dat hij veel woningen zag. Een van de armste hutten beschreef hij zeer precies. De rieten hut was ruim twee en een halve meter lang, iets smaller dan dat en ongeveer twee meter hoog. De deur was maar vier voet hoog. De hut had reparatie nodig en stond wat scheef. Alleen midden in het vertrek kon iemand rechtop staan.

Binnen zag Tak een klein tafeltje, een paar versleten stoelen en boven de vuurhaard een ketel. Een vloer was er niet. Man, vrouw en drie kinderen stonden op de kale grond. Het oudste kind was ongeveer acht jaar.

Aan één kant liep het dak lager door. Oude vodden vormden daar een gordijn voor de slaapplaats. Achter dat gordijn lag geen bed. Het gezin sliep op de kale grond, nat of droog afhankelijk van het weer. Tak zag geen matras en geen stro. Als dekking diende een oude zak of een ander stuk versleten stof. Volgens zijn verslag sliepen man, vrouw en kinderen daar samen, ook wanneer de kinderen ouder werden.

Tak vond het moeilijk om de vrouw te vragen wat zij en haar kinderen aten. Zij gaf aanvankelijk geen antwoord. Haar man zei:

Het deksel ging van de pot. Tak zag een gele massa van half stukgekookte aardappelen in water, zonder dat hij ander voedsel noemt. De vrouw zei dat het "Amerikaansche" of "fabrieksaardappelen" waren. Tak kende die soort niet. Ze kostten zestig cent per mud.

Toen de pot openstond, ging het oudste meisje hoog op haar tenen staan om erin te kunnen kijken. Tak beschreef haar ogen als glinsterend van honger. De moeder schepte wat aardappelen op een theeschoteltje en gaf dat aan haar. Tak schreef dat dit een van de armste gezinnen was die hij bezocht, maar dat het verschil met iets beter gestelde gezinnen klein was.

Tak beschreef daarna ook het werkritme. De turf die in de winter werd verstookt, was dan al droog en het veenwerk voorbij. Mannen die werk konden vinden waren uren van huis om bij boeren te hooien. Daarna konden zij nog aardappelen rooien. Vervolgens kon vijf of zes maanden zonder werk volgen.

Volgens Tak bedroeg het geldinkomen van zo'n gezin onder niet ongunstige omstandigheden ongeveer 150 gulden per jaar, afgezien van het eten dat de man kreeg wanneer hij bij boeren werkte. Hij schreef dat hij de werkelijkheid ondanks zijn beschrijving niet volledig in woorden kon overbrengen.

P.L. Tak over wat hij in de veenarbeidershutten zag

1901: Van Zinderen Bakker beschrijft het werk van binnenuit

Rindert van Zinderen Bakker kende de veenstreken als timmerman, bestuurder en plaatselijk activist. Hij had P.L. Tak in 1891 al door het gebied begeleid. In 1901 beschreef hij zelf hoe baggerlieden uit onder meer Jubbega werkten en tijdelijk in het veen verbleven.

Hij hoorde in het voorjaar het gereedschap in het veen, zag rook van vuurtjes boven het veld en beschreef het zwarte water waarin een graver dieper op gevoel moest werken. Hij noteerde ook de slaapkooien, weekverblijven, kost, eindafrekening en de oude bollejagerijen waarbij een druk veen binnen enkele uren stil kon vallen.

Rindert van Zinderen Bakker over veenarbeid en baggerlieden rond Jubbega in 1901

Na de turf

Afgegraven veen moest opnieuw een bestemming krijgen. Waar ontwatering en bodem het toelieten, werd grond voor landbouw ingericht. Gezinnen combineerden veenarbeid, losse arbeid en kleine landbouw. De overgang van veen naar landbouw duurde jaren en leverde niet overal goede grond op.

Wat is nog zichtbaar?

• De Schoterlandse Compagnonsvaart en zijwijken bepalen nog steeds delen van het landschap.
• Jubbega Derde Sluis bleef als plaatsnaam en dorpskern bestaan.
• De kerk van Schurega uit 1715 staat nog aan de oude weg tussen de vroegere kerkelijke nederzettingen.

Meer over dit onderwerp

• P.L. Tak beschrijft een veenarbeidershut bij Jubbega in 1891 - hertaling

In de omgeving