Geschiedenis van Jubbega en Schurega - veen, school, sluis en arbeiders

Jubbega door de eeuwen heen

Jubbega en Schurega begonnen als twee afzonderlijke kerkelijke nederzettingen op de hogere zandgrond. Ten noorden ervan lag hoogveen. Vanaf de 16de eeuw werd dat veen door de Schoterlandse Veencompagnie steeds systematischer ontgonnen. Daardoor ontstond naast het oude Jubbega-Schurega een tweede wereld langs de Compagnonsvaart en de veenwijken. De kern Jubbega Derde Sluis groeide rond de sluis van 1774.

Jubbega in de 16de eeuw

Twee parochies worden één kerkdorp

In de 15de eeuw hadden Jubbega en Schurega ieder een kerk. Omdat beide gebouwen in verval waren, vroegen de dorpen nog voor de Reformatie om één nieuwe kerk. Kort voor 1580 was die gezamenlijke kerk gereed. Resten ervan zijn bij restauratie in 1995 teruggevonden.

1551: het hoogveen wordt onderdeel van een onderneming

De oprichtingsakte van de Schoterlandse Veencompagnie noemt Jobbegea en Scuringea. Vanaf dat moment werd veen niet alleen plaatselijk gebruikt, maar door een kapitaalkrachtige onderneming gekocht en via gegraven waterwegen naar andere markten afgevoerd.

Turfwinning rond 1800.

In 1569 kreeg de patroon van Jubbega toestemming van het Hof van Friesland om bepaalde landerijen te verkopen. Dat kleine administratieve bericht is extra belangrijk omdat de gewone Beneficiaalboekgegevens van Schoterland uit 1543 niet zijn bewaard.

17de eeuw: school en boerenerven

In 1644 werd voor de inwoners een nieuwe school geleverd voor 31 Carolusguldens en 7 stuivers. Schooldienaren wisselden in de jaren daarna geregeld. Het oude dorp bleef agrarisch terwijl de vaart en de vervening steeds dichterbij kwamen.

Onderwijs rond 1700.

Jubbega in de 17de eeuw

1749: boer, winkelier en arme weduwe

Het quotisatiekohier van 1749 geeft drie heel verschillende voorbeelden. Arent Hendriks staat als huisman, dus boer, genoteerd. Anne Cornelis was winkelier en woonde met twee volwassenen en drie kinderen. Griet Luitjens werd als arme weduwe geregistreerd. Het dorp kende dus duidelijke verschillen in bezit en bestaanszekerheid.

Jubbega in de 18de eeuw

De belastingen liepen uiteen: Arent Hendriks werd voor 33 pond en 3 stuivers aangeslagen, Anne Cornelis voor 27 pond en 19 stuivers en Griet Luitjens voor 9 pond. Zulke kohieren zeggen niet alles over inkomen, maar geven wel concrete huishoudens achter het algemene woord "inwoners".

Ontginning van veengrond met greppels en afwatering.

Jubbega 16de eeuw

1774: een tweede kern bij de Derde Sluis

De sluis van 1774 in de Compagnonsvaart werd het middelpunt van Jubbega Derde Sluis. De quotisatie van 1749 noemt in het dorp onder meer een boer, een winkelier en een als arm geregistreerde weduwe. Naast de groeiende turfvaart bleven landbouw, kleine handel en armoede deel van het dorpsleven.

19de eeuw: sterke groei en grote verschillen

Jubbega groeide van 783 inwoners in 1815 naar 1.696 in 1880. Veenarbeiders, schippers, kleine boeren en handelaren leefden naast elkaar. Sommige gezinnen konden bezit opbouwen; andere woonden in zeer eenvoudige hutten en waren kwetsbaar bij ziekte, ouderdom of gebrek aan werk.

Jubbega 17de eeuw

Jubbega in de 19de eeuw

In de tweede helft van de eeuw werd de veenarbeid onzekerder naarmate winbaar veen verdween. In 1888 kwamen arbeidsconflicten bij de Tjonger en in het hoogveen van Jubbega samen met een nieuwe vorm van georganiseerde arbeidersactie.

1888: stakingen bij Jubbega

Op maandag 23 april 1888 legden grondwerkers en timmerlieden bij de kanalisatie van de Tjonger onder Jubbega het werk neer. Janus van Emmenes bemiddelde tussen arbeiders, bazen en autoriteiten, hielp een stakingskas organiseren en werkte mee aan een organisatie van grondwerkers. Kort daarna volgde ook een staking in de hoge venen van Jubbega.

Jubbega 18de eeuw

Van Emmenes hield tijdens de veenstakingen in de regio aantekeningen bij van misstanden die hij aantrof. Die notities werden later gebruikt bij een debat in de Tweede Kamer. De precieze tekst van zijn losse aantekeningen is in de geraadpleegde online bronnen niet weergegeven.

1891: P.L. Tak ging de hutten binnen

Journalist P.L. Tak bezocht in 1891 de hoge venen bij Hoornsterzwaag en Jubbega. Hij beschreef een rieten hut van ruim twee en een halve meter lang, ongeveer twee meter hoog, met een deur van vier voet. Binnen zag hij een klein tafeltje, versleten stoelen en een ketel boven het vuur. Zijn ooggetuigenverslag uit Jubbega is apart hertaald.

Een arbeidersgezin in een woonkamer rond 1800.

Jubbega 19de eeuw

Zijn ooggetuigenverslag uit Jubbega is apart hertaald

Wat is nog zichtbaar?

De kerk van Schurega uit 1715 staat nog aan de Kerklaan.
De Schoterlandse Compagnonsvaart en verschillende veenwijken houden de structuur van het vroegere veengebied herkenbaar.
De naam en de kern Jubbega Derde Sluis herinneren aan de sluis die hier in 1774 werd gebouwd; de waterstaatkundige situatie is later veranderd.