P.L. Tak bezoekt de veenarbeiders bij Jubbega in 1891

Journalist P.L. Tak reisde in 1891 door de hoge venen langs de Compagnonsvaart bij Hoornsterzwaag en Jubbega. Hij was met een niet bij naam genoemde reisgenoot en de Franse journalist Duc Quercy. De plaatselijke begeleiders Van Zinderen Bakker en Zwart en een arbeider die de streek goed kende gingen mee.

Tak bezocht meerdere woningen. Van een van de veenarbeidershutten gaf hij maten en beschreef hij nauwkeurig wat hij binnen zag. Hieronder staat een hertaling van dat deel van zijn verslag. De volgorde en waarnemingen zijn behouden.

In modern Nederlands van Taks waarneming

Tak schreef dat de hoge venen zich langs de Compagnonsvaart bij Hoornsterzwaag en Jubbega onafzienbaar uitstrekten. Tussen de smalle zijvaarten, de wijken, lagen lange stroken grond. Aan de oevers stonden de hutten van de veenarbeiders. Hij bezocht er verschillende.

De hut die hij uitvoerig beschreef was ongeveer twee meter hoog. De deur was vier voet hoog. Het gebouw moest worden gerepareerd en was wat scheefgezakt. Alleen in het midden kon iemand rechtop staan.

Binnen stond een klein tafeltje en een paar versleten stoelen. Boven de vuurplaats hing een ketel. Er brandden enkele turven.

Er was geen vloer. Op de kale grond stonden een man, een vrouw en drie kinderen; het oudste kind was ongeveer acht jaar. Aan één kant liep het dak lager door. Oude vodden hingen daar als gordijn voor de slaapplaats.

Achter het gordijn lag geen bed. De slaapplaats was de kale grond, volgens Tak nat of droog afhankelijk van het weer. Hij noemt geen matras, geen bos stro en geen ander beddengoed. Een oude zak of een vergelijkbaar stuk stof diende als dekking. Man, vrouw en kinderen sliepen er samen, ook wanneer de kinderen ouder werden.

Tak schreef dat het hem moeite kostte om aan de vrouw te vragen wat zij en haar kinderen aten. Zij antwoordde niet. Haar man zei:

De pot ging open. Tak zag een gele massa van half stukgekookte aardappelen in water. De vrouw noemde ze "Amerikaansche" of "fabrieksaardappelen". Tak schreef erbij dat hij dit artikel niet kende. De prijs was zestig cent per mud.

Het oudste meisje ging hoog op haar tenen staan om in de pot te kijken. Tak beschreef haar ogen als glinsterend van honger. De moeder schepte wat van de aardappelen op een theeschoteltje en gaf dat aan het meisje.

Tak noemde dit een van de armste gezinnen die hij had gezien, maar schreef dat het verschil met gezinnen die het iets beter hadden gering was.

Werk buiten het veenseizoen

Tak verbond wat hij in de hut zag met het seizoenswerk. Wanneer de turf droog was en het werk in het veen ophield, trokken mannen die werk konden vinden uren ver van huis om bij boeren te hooien. Daarna volgde soms aardappelrooien. Vervolgens kon vijf of zes maanden zonder werk komen.

Hij schatte het geldinkomen van een gezin als dit onder niet ongunstige omstandigheden op ongeveer 150 gulden per jaar. Het eten dat de man kreeg wanneer hij bij een boer werkte rekende hij daar niet bij.

Tak over zijn eigen indruk

Tak schreef na het bezoek dat verklaringen die in Heerenveen of Gorredijk werden afgelegd volgens hem niet voldoende konden overbrengen wat hij zelf in de hutten had gezien. Hij voegde eraan toe dat ook hij geen kans zag de volle indruk van de werkelijkheid in woorden weer te geven. Dat is zijn eigen beoordeling als bezoeker; de concrete beschrijving erboven laat zien waarop hij die baseerde.

Van Zinderen Bakker schreef later zelf

Rindert van Zinderen Bakker was in 1891 een van Taks begeleiders in het veengebied. In 1901 publiceerde hij zelf een uitvoerige beschrijving van veenarbeid, baggerlieden en arbeiderswoningen. Van Zinderen Bakker over het veenwerk in 1901.

De volledige bron

• P.L. Tak, Nederlandsche politiek. Indrukken van den dag
• Jubbega in de 19de eeuw