Rindert van Zinderen Bakker over veenarbeid, 1901

Rindert van Zinderen Bakker (1845-1927) was timmerman, bestuurder en socialist uit Kortezwaag. Hij kende de zuidoosthoek van Friesland van dichtbij. In 1891 was hij een van de mannen die journalist P.L. Tak door de hoge venen bij Jubbega en Hoornsterzwaag leidde. Tien jaar later publiceerde hij zelf het uitvoerige artikel "De veenarbeid en nog wat!" in Elsevier's Geïllustreerd Maandschrift.

Zijn artikel gaat vooral over de lage venen van Opsterland, met Beets en Terwispel als belangrijke voorbeelden. Hij schrijft daarnaast uitdrukkelijk over baggerlieden die in Jubbega woonden. Het oorspronkelijke artikel bevat zelfs foto's met de onderschriften "woningen van baggerlieden ... onder Jubbega", "woning van een baggerman onder Jubbega, z.g.n. plaghut" en betere stenen arbeiderswoningen onder Jubbega. Niet ieder detail hieronder speelde dus op één bepaalde plek in Jubbega; het is Bakkers beschrijving van het werk en leven dat hij in deze veenstreken kende.

Voorjaar: rook, zwart water en kletterend gereedschap

Rond Pasen kwamen de trekkers of baggerlieden naar het veen. Bakker beschreef hoe de stille vlakte in enkele dagen veranderde: rook steeg op van vuurtjes in het veld en overal klonk het gereedschap. De graver stak dikke blokken veen uit. Na de eerste laag liep de geul vol met zwart, ondoorzichtig veenwater. Diepere lagen moest hij grotendeels op gevoel uitgraven, tot hij zand raakte.

De andere man van het span was de menger. Hij trapte de brokken in een grote bak fijn, mengde ze met water en wierp de massa op het land. Hoge laarzen hielden de graver niet droog: volgens Bakker was hij door opspattend water dikwijls tot ongeveer zijn middel nat.

Wat een goed seizoen kon opleveren

Bakker rekende voor dat een zeer goed span zes roeden per dag kon afleveren. Bij vijf werkdagen per week en ongeveer dertien weken kwam dat op 390 roeden. Tegen 80 cent per roede was dat 312 gulden voor twee mannen. Wie onderweg ieder vijf gulden per week aan kost- of weekgeld had opgenomen, hield bij de eindafrekening volgens zijn voorbeeld ieder 91 gulden over.

Dat geld bepaalde wat thuis mogelijk werd. Bakker noemt nieuwe stoelen, een jurk voor een dochter en schoenen voor een jongen. Na enkele bijzonder goede jaren konden sommige arbeiders volgens hem een koe kopen, de hut verbeteren, mest aanschaffen of meer schapen houden.

Van zondagmiddag tot vrijdagavond van huis

Sommige baggerlieden moesten zes, zeven of acht uur lopen om het werk te bereiken. Zij vertrokken zondagmiddag en kwamen vrijdagavond terug. Zaterdag hielpen zij thuis met de tuin en zwaar werk dat hun vrouw alleen niet kon doen. Tijdens de werkweek bleven de werkkleren vaak aan, ook bij het slapen.

In de houten trekkerstenten stonden langs de wanden beddekasten voor telkens twee mannen. Er lag ruigte of stro, met één deken per man. Hoofdkussens hoorden er volgens Bakker niet bij. Midden in het verblijf brandde een vuur; rook moest door een gat in het dak en tussen de dakpannen verdwijnen. Iedere man kookte zijn eigen eten of bakte een pannenkoek van waterbeslag en vet, met een stukje Amerikaans spek.

De bollejagerij

Bakker kende ook de oudere, vaak ongeorganiseerde vorm van werkstaking die "bollejagerij" werd genoemd. Een paar spannen konden hun gereedschap neergooien. Met steun van buren ontstond al snel een groep van ongeveer 25 mannen die anderen van het werk probeerde te halen. Arbeiders trokken naar huis of verscholen zich in de hokken en kwamen later op een afgesproken plaats bijeen.

Bij de eindafrekening konden ruzies ontstaan over lange meetstokken, dure goederen uit een winkel van baas of onderbaas en andere grieven. Bakker schrijft dat zulke conflicten soms in vechtpartijen ontaardden en dat er wel eens messen werden getrokken. Hij noemt daarbij geen afzonderlijke Jubbega-zaak, datum of betrokken personen.

Vrouwen en meisjes in het veen

Bij grote drukte en vooral bij droog weer werkten ook vrouwen en volwassen meisjes aan de turf. Bakker zag hen soms vrijwel hetzelfde gekleed als de mannen en zonder rok werken. Hij bewonderde de vaardigheid waarmee mannen en vrouwen turf op het oog tot regelmatige piramides stapelden en ladingen op schepen recht opbouwden.

Een latere herinnering aan een conflict bij de kerk

In een later gedenkboek over Ferdinand Domela Nieuwenhuis herinnerde Van Zinderen Bakker zich de felle tegenstelling tussen socialisten en predikanten. Hij schreef dat een geestelijke die bekendstond om zijn strijd tegen de socialisten bij het uitgaan van de kerk in Jubbega een harde klap tegen het hoofd kreeg en in elkaar zakte.

Van Zinderen Bakker noemt in die herinnering geen naam, datum, dader of aanleiding. Een gerichte controle van predikanten en hulppredikanten uit deze jaren leverde geen bron op waarmee de getroffen geestelijke betrouwbaar kan worden geïdentificeerd. Daarom blijft dit op Toen en Toen een later herinnerd voorval, niet een gedateerde en volledig gereconstrueerde strafzaak.

Terug naar Jubbega

• Jubbega in de 19de eeuw
• De stakingen bij Jubbega in 1888
• P.L. Tak bezoekt veenarbeiders bij Jubbega in 1891