Jubbega 1888: van kanaalstaking naar veenstaking
In het voorjaar van 1888 lagen bij Jubbega twee soorten arbeid dicht bij elkaar: de kanalisatie van de Tjonger en het werk in de hoge venen. Juist daar veranderde een arbeidsconflict in een beter georganiseerde staking, met een stakingskas en een eigen organisatie van grondwerkers.
De datum is niet in alle publicaties gelijk
Historicus Johan Frieswijk werkte met een afzonderlijk gemeentelijk dossier dat speciaal over de staking aan het Tjongerkanaal onder Jubbega en de daaropvolgende staking in de hoge venen van Jubbega ging. In zijn artikel dateert hij het begin op maandag 23 april 1888. Andere latere overzichten noemen 15 april voor een staking van kanaalgravers aan de beschoeiing. Omdat deze dateringen niet zonder meer op elkaar aansluiten, worden ze hier niet stilzwijgend tot één datum gemaakt.
Wel staat vast dat in Recht voor Allen op 20 april een schrijver die zich "X" uit Oosterwolde noemde de kanaalgravers opriep zich te verzamelen en niet alleen te vragen, maar een normale arbeidsdag en passend loon te eisen.
"niet verzoeken maar te eischen een normalen arbeidsdag"
Modern Nederlands: "Niet alleen vragen, maar een normale werkdag eisen."
Hooioogst rond 1800.
Janus van Emmenes komt naar de stakers
Adrianus "Janus" van Emmenes was onderwijzer geweest en werkte daarna als grondwerker. De Centrale Raad van de Sociaal-Democratische Bond stuurde hem in april 1888 naar de stakende polderwerkers aan het Tjongerkanaal. Hij bemiddelde tussen arbeiders, bazen en autoriteiten, hielp een stakingskas opzetten en werkte mee aan een organisatie van grondwerkers.
Daarna werd hij ook bij veenstakingen in de omgeving gevraagd. Zijn rol was niet alleen spreken. Tijdens de veenconflicten maakte hij aantekeningen over misstanden die hij aantrof. Ferdinand Domela Nieuwenhuis gebruikte zulke informatie later bij vragen en debat in de Tweede Kamer.
Van ongeorganiseerde bollejagerij naar organisatie
De gebeurtenissen van 1888 waren niet de eerste keer dat veenarbeiders het werk neerlegden. Rindert van Zinderen Bakker beschreef in 1901 de oudere "bollejagerij": een paar werkparen konden stoppen en vervolgens andere arbeiders van het werk halen. Binnen korte tijd kon een hele veenstreek stilvallen.
In 1888 kwam daar iets nieuws bij: contact met een landelijke socialistische organisatie, een stakingskas en een vakorganisatie. Frieswijk beschouwt juist de staking aan het Tjongerkanaal en de daaropvolgende acties in Jubbega als een belangrijk moment in die overgang.
Turfwinning rond 1800.
De hoge venen van Jubbega
Na het conflict bij het kanaal volgde ook onrust in de hoge venen van Jubbega. In dezelfde periode ontstonden stakingen in andere Friese veengebieden. Daarbij werden niet overal dezelfde eisen gesteld en niet iedere regionale eis kan zonder meer aan de Jubbegaster arbeiders worden toegeschreven.
De bredere discussie ging onder meer over loon, zeer lange werkdagen en gedwongen winkelnering. In een latere samenvatting van de landelijke vakbondsgeschiedenis worden voor de Friese veenarbeid werkdagen van veertien tot zestien uur en een weekloon van ongeveer zes gulden genoemd. Dit zijn regionale cijfers, geen loonstaat van één Jubbegaster arbeider.
1890: socialistische lectuur in Jubbega
Een overzicht van het socialistische weekblad De Klok telde in april 1890 23 abonnees in Jubbega. Dat aantal zegt niet hoe de hele dorpsbevolking dacht, maar het is een concreet spoor van de verspreiding van socialistische lectuur in het dorp.
Een voorval bij de kerk blijft onvolledig bekend
Rindert van Zinderen Bakker herinnerde zich later dat een geestelijke die fel tegen de socialisten optrad bij het uitgaan van de kerk in Jubbega een klap tegen het hoofd kreeg en in elkaar zakte. Hij noemt geen naam, datum of dader. De plaatselijke predikantenlijsten tonen bovendien een lange vacature in deze periode, met verschillende hulppredikanten en evangelisten. Zonder een contemporaine krant of procesbron is niet betrouwbaar vast te stellen wie de man was.
Meer over de mensen die dit beschreven
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Jubbega
Dagelijks leven
Woning rond 1800.
Scheepvaart rond 1890.
Jubbega en de Tjonger
Wie was Janus van Emmenes?
Adrianus van Emmenes (1857-1906) was eerst onderwijzer en later grondwerker. Hij werd actief in de Sociaal-Democratische Bond en hielp bij de stakingen van 1888.
Onzeker punt
De precieze datum van het begin van de kanaalstaking wordt in publicaties verschillend weergegeven. Ook de naam van de geestelijke die volgens Van Zinderen Bakker bij de kerk werd geslagen, is nog niet gevonden.