Luxwoude door de eeuwen heen
Luxwoude is een klein streekdorp in het westen van Opsterland. De huizen en boerderijen liggen vooral langs de Hegedyk, de Alde Leane en de Lúkster Heawei. Het landschap veranderde sterk door de turfwinning.
1315: Lukeswalde
Luxwoude is oud. In een lijst van kapellen uit 1315 staat de naam Lukeswalde. In dezelfde lijst staan ook Terwispel, Kortezwaag en Langezwaag. Deze dorpen lagen in een oud ontginningsgebied rond de Wispel en de Oude Ee.
Over die vroege kapel is iets onduidelijk. De middeleeuwse lijst noemt Luxwoude tussen de kapellen, terwijl de moderne dorpsgeschiedenis van de gemeente Opsterland zegt dat Luxwoude geen eigen kerk had en dat inwoners in de 16de eeuw in Gersloot naar de kerk gingen. Mogelijk was de vroege kapel toen al verdwenen, maar de geraadpleegde bronnen vertellen niet wanneer of waarom.
Een klein dorp tussen grotere buren
Luxwoude bleef lang zeer klein. In 1749 woonden er volgens de gemeente Opsterland slechts drie gezinnen. De kerkelijke administratie verbond Luxwoude later met Langezwaag en Kortezwaag. In doop- en lidmatenboeken staan de drie plaatsen samen genoemd.
Ook zakelijk liepen de contacten door elkaar. In 1645 leenden bewoners van Luxwoude geld van mensen uit Langezwaag. In 1816 stond Walle Bonnes de Jong uit Kortezwaag borg voor Jan Sipkes Luxwolda uit Luxwoude.
Veen, wijken en turf
De grote verandering kwam door de turfwinning. In 1642 werd in Luxwoude al grond verkocht waarin nog klijn zat, laagveen dat als turf kon worden gewonnen. Bij een andere koop werd uitdrukkelijk vastgelegd dat turf en mest per boot door een wijk mochten worden vervoerd.
Aan het einde van de 18de eeuw nam de bevolking toe doordat er meer werk in het veen kwam. Langs wegen en water ontstond nieuwe bewoning. De Hegedyk en de Lúkster Heawei bleven belangrijke lijnen in het dorp.
1814-1825: turfmakers, veenbazen en pramen
In de notariële akten verschijnt Luxwoude als een dorp dat sterk met het veenwerk was verbonden. Gerrit Willems Drabbe uit Luxwoude werd in 1814 als turfmaker genoemd. Jacob Siezes Wijnstra stelde zich in 1821 voor 720 gulden borg in verband met de turfbelasting.
In 1825 kocht veenbaas Jan Sipkes Luxwolda voor 797 gulden vergraven en nog onvergraven klijnland in Luxwoude. De verkopers woonden in Langezwaag. Op dezelfde dag werden door Oebele Jacobs van der Werf uit Luxwoude en anderen bokken en pramen verkocht voor 271 gulden. Een praam was een plat vrachtschip dat goed op ondiep water kon varen.
Watersnood, rechtbank en een oud-zeeman
In de 19de eeuw komen ook heel andere verhalen tevoorschijn. Tijdens de watersnood van 1825 werd volgens een lokale historische reconstructie een gezin met het vee per zeilboot uit Luxwoude naar Langezwaag gebracht. Later stonden Luxwouders voor de rechter wegens illegaal gewonnen veen, aardappeldiefstal en een gewelddadige vechtpartij.
Bijzonder is het leven van Geert Oenes Dolstra. Als jongen voer hij volgens zijn later opgetekende levensverhaal met een walvisvaarder naar Groenland. Daarna werd hij militair en behoorde hij tot de Opsterlandse oud-strijders van Waterloo. Op latere leeftijd woonde hij in Luxwoude.
Watersnood, rechtszaken en Geert Oenes Dolstra in 19de-eeuws Luxwoude
Geert Oenes Dolstra: van de zee en Langezwaag naar Waterloo en Luxwoude
1888: een eigen school
Luxwoude had lang geen eigen vaste school. Op 1 november 1888 ging er een openbare lagere school open. Het eerste hoofd was J. Hartman, die daarvoor onderwijzer in Nijehaske was.
Wat is nog zichtbaar?
- de lange bebouwing langs de Hegedyk;
- de Alde Leane en de Lúkster Heawei, die de oude ruimtelijke structuur van het dorp volgen;
- het lage veenweidelandschap rond het dorp;
- watergangen en verkavelingslijnen die herinneren aan ontginning en afwatering.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.