Langezwaag door de eeuwen heen
Langezwaag is een oud streekdorp tussen Gorredijk en Heerenveen. De plaats ligt op de grens van zand en veen. Boerderijen stonden langs een lang lint, met hooi- en weilanden aan de ene kant en bouw- en veengronden aan de andere.
Een oude band met Kortezwaag
Ja, Langezwaag en Kortezwaag hoorden historisch duidelijk bij dezelfde streek. Beide dorpen ontstonden uit middeleeuwse ontginningen vanaf de Wispel en de Oude Ee. In 1315 werden ze al apart genoemd. Kortezwaag heette toen Urasuagh en Langezwaag Utrasuagh. De namen onderscheidden twee zwaag-dorpen: graslanden waar vee werd gehouden. Volgens de gemeente Opsterland wees Ura bij Kortezwaag op de hoger gelegen ligging ten opzichte van Utrasuagh, Langezwaag.
Het waren dus geen twee namen voor hetzelfde dorp. Ze hadden ieder een eigen kerk en eigen land. Toch bleven de contacten sterk. Na de Reformatie deelden Langezwaag en Kortezwaag lange tijd kerkelijke registers en predikanten. In 17de-eeuwse akten zien we bovendien families, land, veen en huizen over de dorpsgrens heen.
Ten westen lag Luxwoude. Ook dat kleine dorp hoorde bij hetzelfde oude ontginningsgebied. Kerkelijke registers en zakelijke akten verbinden Luxwoude later rechtstreeks met Langezwaag en Kortezwaag.
1543: land, hooiland en rijke boerderijen
Het Beneficiaalboek van 1543 beschrijft het bezit van kerk, pastorie en vicarie. De kerk was gewijd aan Sint-Mattheus. De pastorie liep volgens de opgave van de Feenscheiding tot aan het Diep en bezat veel hooiland. De pastoor kreeg bovendien jaarlijks 17 florijnen van de rijkste boerderijen in het kerspel.
De tekst noemt inwoners en buren van kerkelijk land, onder wie Aelck Feddis, Sytzie Sybes, Marck Broerszoon, Jacob Loopkis, Fedde Sybezoon en Peer Jeyps.
Langezwaag in het Beneficiaalboek van 1543 - hertaling en brontekst
Herbergen, turf en handel in de 17de eeuw
In 1630 werd een kleine boerderij, het Luttick land, verkocht ten huize van Jan Bruchts, herbergier in Langezwaag. Een jaar later verschijnt een andere herbergier in de stukken. Tincke Piers en zijn vrouw hadden in 1629 een huis en turfhuis op de pastorieplaats gekocht. In 1631 erkenden zij een schuld van 600 gulden voor geleverd Hollands bier.
Het veen werd in dezelfde eeuw steeds belangrijker. Koopman Teunis Jans kocht in 1660 veen in Langezwaag en in 1661 een groot perceel hoogveen. In 1667 ruilde zijn gezin bezit in Langezwaag tegen land en twee huizen in Kortezwaag. Zulke akten maken de band tussen beide dorpen heel concreet.
Langezwaag in de 17de eeuw: herbergen, turf en geloof
Een klein dorpshart in de 18de eeuw
De Tegenwoordige Staat van Friesland beschreef Langezwaag in 1788 als een dorp met veel land, maar met weinig huizen bij de kerk. Ten noorden lagen goede weiden en hooilanden; ten zuiden vooral bouwland. De vervening was toen al lang aan de gang.
De belastinglijst van 1749 geeft namen aan gewone bewoners. Tiets Heres woonde alleen en verdiende haar brood als wolnaaister. Boele Alberts was arbeider en woonde met nog twee volwassenen in zijn huishouden.
In 1781 werd de oude middeleeuwse kerk afgebroken. De huidige Mattheüstsjerke verrees in 1781-1782.
Storm, wegen en bedrijvigheid in de 19de eeuw
In maart 1828 zorgden storm en hoog binnenwater voor grote problemen. Dagboekschrijver Doeke Wijgers Hellema noteerde een krantenbericht dat de weg naar Langezwaag was doorgebroken en dat de post langs die route was gestremd.
In 1840 telde Langezwaag 956 inwoners. Halverwege de eeuw waren er in het dorp een scheepswerf en een kalkbranderij. Rond 1880 stond aan de Hegedyk een sober diaconie-armhuis.
Jacobus Craandijk kwam in 1875 te voet door Langezwaag. Hij zag een opvallend klein dorpshart met de kerk, pastorie, school, onderwijzerswoning, een herberg en enkele huizen. Daarna liep hij door Kortezwaag, dat juist langgerekt was.
Geert Oenes Dolstra: schipbreuk, walvisvaart en Waterloo
Craandijks wandeling via Langezwaag en Kortezwaag naar Gorredijk in 1875
Wat is nog zichtbaar?
- de Mattheüstsjerke uit 1781-1782 met het kerkhof;
- het lange dorpslint en de opstrekkende verkaveling die bij de oude ontginning horen;
- de Hegedyk, onderdeel van de oude verbinding tussen Gorredijk en Heerenveen;
- het voormalige diaconie-armhuis aan de Hegedyk, dat rond 1880 werd gebouwd.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.