Geert Oenes Dolstra: een leven tussen zee en slagveld (1792-1887)
Geert Oenes Dolstra werd in of omstreeks 1792 in Langezwaag geboren en overleed in 1887 in Luxwoude. Een krantenartikel dat kort na zijn dood verscheen, vertelt een uitzonderlijk levensverhaal. Als jongen voer hij met zijn vader naar Azië, overleefde hij volgens het verhaal een schipbreuk, ging hij mee op walvisvaart en keerde hij terug naar Langezwaag. Later vocht hij bij Waterloo en tijdens de Belgische Opstand.
Het artikel is geen dagboek van Dolstra. Het werd na zijn dood geschreven en bevat herinneringen die in de loop van zijn lange leven zijn doorverteld. Sommige onderdelen zijn met andere bronnen te controleren; bij andere details blijft voorzichtigheid nodig.
Van Langezwaag naar zee
Volgens het krantenverhaal was Dolstra een zoon van een koopvaardijkapitein. Hij zou al als kind met zijn vader naar Java en de Indische archipel zijn gevaren. Op een terugreis verging het schip in zwaar weer. Geert zou zich aan een deel van de mast hebben vastgebonden en drie dagen en drie nachten op zee hebben rondgedreven. Een Engels schip nam hem op en bracht hem naar Londen.
Daar gebeurde volgens het verhaal iets wat hij zijn leven lang bleef vertellen. Tijdens zijn herstel zag hij op straat een man die op zijn vader leek. Het bleek werkelijk zijn vader te zijn, die dezelfde ramp had overleefd. Vader en zoon keerden daarna terug naar Langezwaag, waar zijn moeder, broer en zuster woonden.
Als jongen ging Dolstra daarna mee met een oom die op een walvisvaarder voer. Een latere studie over de Nederlandse walvisvaart noemt deze reis eveneens. Dolstra zelf dateerde de reis in 1803; de onderzoeker houdt er rekening mee dat het 1802 kan zijn geweest.
Waterloo en Antwerpen
Geert was ongeveer 23 jaar oud toen op 18 juni 1815 de Slag bij Waterloo werd uitgevochten. Het krantenverhaal vertelt dat hij eerder bij een loting van de militie in Amsterdam een vrij nummer had getrokken. Later kreeg hij bericht dat in de hoofdplaats van zijn geboortegemeente voor hem toch een dienstplichtig nummer was getrokken. Kort daarna stond hij volgens het verhaal in de gelederen bij Waterloo.
De krant geeft geen jaartal voor de eerste loting in Amsterdam. Tijdens de Franse inlijving was vanaf 1810 de Franse conscriptie met loting ingevoerd. Na het vertrek van de Fransen bleef het systeem van loting bestaan binnen de Nederlandse Nationale Militie. De oproep die Dolstra uiteindelijk naar Waterloo bracht, viel in de Nederlandse militaire organisatie van 1814-1815. Het is op basis van dit krantenartikel niet zeker of zijn eerdere Amsterdamse loting nog in de Franse tijd plaatsvond.
Het krantenstuk vertelt dat Dolstra bij Waterloo vijf verwondingen opliep en daarna met de geallieerde legers naar Parijs trok. In 1830 nam hij opnieuw vrijwillig dienst. Hij vocht bij Leuven en behoorde later tot de verdedigers van de Citadel van Antwerpen.
Dat Dolstra tot de Opsterlandse oud-strijders van de oorlogsjaren 1813-1815 hoorde, is ook uit andere stukken bekend. In 1865 stond hij op een lijst van veteranen die in aanmerking kwamen voor de nationale herdenking van Waterloo en het Zilveren Herdenkingskruis.
Laatste jaren in Luxwoude
Op latere leeftijd woonde Dolstra in Luxwoude. De gemeente Opsterland vermeldt dat hij nog tot op hoge leeftijd als barbier werkte. In 1885 werd geld voor hem ingezameld. Mensen konden voor een gulden een foto met zijn portret kopen.
Over zijn financiële situatie spraken tijdgenoten elkaar tegen. Het krantenartikel na zijn dood beschreef hem en zijn weduwe als behoeftig. Volgens de moderne archiefpagina van de gemeente kwam er destijds juist een reactie in de krant dat de mededeling over zijn armoede niet klopte. De inzamelingsactie voor zijn levensonderhoud staat wel vast.
Moderne Nederlandse hertaling van het krantenartikel
Kort na Dolstra's overlijden schreef een krant dat de oude strijder van Waterloo, Leuven en Antwerpen op ruim 95-jarige leeftijd in Luxwoude was gestorven. Het artikel beschreef hem als een eenvoudige man die soms weinig geld had, sterk op zijn geloof vertrouwde en geen sterke drank gebruikte.
Hij zou als negenjarige met zijn vader, een koopvaardijkapitein, naar Java zijn gevaren. Tijdens een volgende reis verging het schip in een zware storm. Geert kwam in zee terecht met een stuk van de grote mast. Hij bond zich vast aan de touwen en dreef volgens het verhaal drie dagen en drie nachten rond. Uiteindelijk verloor hij het bewustzijn. Een Engels schip vond hem en bracht hem naar Londen, waar hij in een ziekenhuis herstelde.
Tijdens een wandeling in Londen zag hij een man die precies op zijn vader leek. Zijn vader bleek de schipbreuk eveneens te hebben overleefd. Vader en zoon omhelsden elkaar op straat. Daarna keerden zij terug naar Langezwaag, waar de rest van het gezin hen opwachtte.
Toen Geert ongeveer twaalf jaar was, voer hij met een oom mee op een walvisvaarder. Daarna maakte de oorlogstijd de buitenlandse scheepvaart moeilijk. Zijn vader stopte met varen en overleed in 1809.
Geert kwam vervolgens in militaire dienst. Bij Waterloo raakte hij volgens het artikel vijf keer gewond. Toch trok hij later met de geallieerde troepen Parijs binnen. In 1830 meldde hij zich opnieuw vrijwillig. Hij vocht bij Leuven en diende bij de verdediging van de Citadel van Antwerpen.
Na zijn militaire jaren moest hij hard blijven werken om zijn gezin te onderhouden. Het artikel schrijft dat hij twee echtgenotes had verloren en dat zijn laatste vrouw hem overleefde. Het stuk eindigde met een oproep om haar financieel te helpen.
Oorspronkelijke tekst uit 1887
Het knipsel verwijst zelf naar De Standaard. De spelling hieronder is zo dicht mogelijk bij de historische tekst gehouden.
"Geert Oenes Dolstra.
Men schrijft aan de Standaard:
We vermeldden in dit blad dat de brave oud-strijder van Waterloo, Leuven en Antwerpen in het laatst der vorige week, op ruim 95-jarigen ouderdom, ontsliep in zijne woonplaats, 't bescheiden dorpje Luxwoude in Friesland.
De man leefde in vergetelheid, in kommervolle omstandigheden somtijds, maar hij vertrouwde op God, die hem steeds een leidsman was geweest in zijn werkzaam leven, zoowel op de woeste baren van de verschillende zeeën, als te midden van dood en verderf op 't slagveld.
De man vol eenvoud had een schitterende loopbaan achter zich, vol gevaren, die hij trotseerde; rijk aan tegenspoeden, die hij wist te overwinnen, en juist daardoor zoo treffend. Wetende welke slechte gevolgen voortspruiten uit het misbruik van sterke dranken, was Dolstra sedert geheel zijn leven geheelonthouder, want zoo placht hij te zeggen: 'als men het niet gebruikt is men zeker voor misbruik bewaard'.
Dolstra was de zoon van een koopvaardijkapitein en maakte op 9-jarigen leeftijd met zijn vader reeds een reis naar Java. Bij een tweede reis, naar Insulinde ondernomen, nam de kleine scheepsjongen deel aan de vaart langs de Indische kusten om lading in te nemen. Op de terugreis werd 't schip door hevige stormen beloopen en verbrijzeld. Geert werd met een gedeelte van den grooten mast in de spokende golven geslingerd, had zooveel tegenwoordigheid van geest zich met de touwen van het wrak vast te binden en dreef drie dagen en drie nachten als speelbal van de holle zee rond.
Hij verloor zijn bewustzijn ten laatste door vermoeidheid en uitputting, en ontwaakte aan boord van een Engelsch schip, dat den koenen, jeugdigen zeeman in zijn neteligen toestand gelukkig had ontdekt. Hij was nog zwak en werd bij aankomst te Londen in 't hospitaal ter verpleging opgenomen.
Door zorgvuldige verpleging beterde Geert spoedig op en kreeg hij verlof, dagelijks voor zijn gezondheid kleine wandelingen te maken. Eens op een dag weer wandelende, ziet hij in de verte iemand aankomen, die precies op zijn vader gelijkt, maar ... dat kon immers niet waar zijn. Maar God had ook zijn vader kracht geschonken in de ure des gevaars, en te midden van het groote rumoer in Londens straten omhelsden vader en zoon elkander, zij, die gewaand hadden elkander nimmer weder te zien. En uit het oog van den stoeren kapitein rolde een traan - Geert zag voor 't eerst zijn vader schreien.
Beiden vertrokken spoedig naar het dorpje Langezwaag, waar moeder, broeder en zuster de beide huisgenooten hartelijk verwelkomden; immers de lange reis had hen ongerust gemaakt.
Geert was toen 12 jaren en kreeg verlof met zijn oom, die kapitein was van een walvischvaarder, ter walvischvangst te gaan, en de kleine varensgezel doorkruiste de koude IJszee van Noord tot Zuid.
Maar Napoleons besluit werd uitgevaardigd, de buitenlandsche scheepvaart werd belemmerd, Geerts vader was genoodzaakt de zee vaarwel te zeggen en de oude zeebonk, niet aan 't rustig leven ten platte lande gewend, stierf in 1809, zijn gezin in kommervolle omstandigheden achterlatende.
In dien tijd was Geert als jongen aan boord geplaatst en werd toegelaten tot de loting der militie te Amsterdam, maar 't lot was hem niet gunstig - hij trok een vrij nummer. En toch zoo gaarne wilde Geert 't vaderland dienen; ter bevrijding van 't juk door den kolossus der 19e eeuw ook zijn vaderland opgelegd.
Spoedig echter kreeg hij aanzegging, dat in de hoofdplaats der gemeente, waarin hij geboren was, voor hem een dienstplichtig nummer was getrokken en even daarna staat Geert in de gelederen op 't slagveld te Waterloo.
Hij bekwam vijf wonden, maar toch, ondanks de hevige pijnen, wilde hij met de verbonden legers Parijs binnentrekken. En met Gods hulp volbracht hij dezen victorie-tocht.
In 1830 nam hij vrijwillig dienst, streed voor Leuven en behoorde hij later tot de verdedigers van de Citadel van Antwerpen.
Drie kruizen versierden zijne borst, en na al die gevaarvolle feiten trok hij naar zijne woonplaats; maar daar wachtte hem een leven niet van zoete rust, want hij moest om in 't onderhoud van de zijnen te voorzien hard werken, en tot den laatsten dag was de oude man werkzaam zooveel zijne krachten het toelieten.
Twee dierbare gaden bracht hij grafwaarts; zijne weduwe, 74 jaren oud, was met hem 21 jaren gehuwd en blijft thans alleen in behoeftige omstandigheden.
Tot den jongsten ademtocht was Dolstra opgewekt en levendig; met vuur verhaalde hij van zijne dagen op zee en op 't slagveld doorgebracht. Steeds met God voor oogen had hij nooit in de ure des gevaars getwijfeld, en kalm en gerust was ook zijn scheiden in de armen van zijn liefhebbende gade, die 't verlies van haar man diep betreurt.
Zal men niet in haar ouderdom voor haar voorzien. Zou voor deze moeder nu niet iets gedaan kunnen worden? Misschien wil de een of ander wel een handje meehelpen, en dan zal een oud moedertje na den oud-strijder voor ons dierbaar vaderland woorden van dankbaarheid stamelen, al werd haar man ook ... vergeten. En toch, had hij dit verdiend?"
Wat andere bronnen toevoegen
- Een huwelijksakte uit 1863 noemt Geert Oenes Dolstra, 70 jaar oud, geboren in Langezwaag. Zijn ouders waren Oene Geerts Dolstra en Wiepkjen Fokkes.
- De gemeente Opsterland noemt hem in de correspondentie over de Waterlooveteranen van 1865 als inwoner van Luxwoude.
- Dezelfde archiefpagina vermeldt vijf verwondingen bij Waterloo, reizen naar Groenland, Rusland en Amerika en zijn werk als barbier op hoge leeftijd.
- Over de reis naar Groenland bestaat een klein jaartalprobleem. Een studie van de Nederlandse walvisvaart noemt 1803 volgens Dolstra's levensverhaal, maar houdt 1802 voor mogelijk.
Geert Oenes Dolstra en Langezwaag in de 19de eeuw
Geert Oenes Dolstra en Luxwoude in de 19de eeuw
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.