Nieuwehorne in de 17de eeuw

Nieuwehorne bleef in de 17de eeuw een langgerekte agrarische nederzetting op de zandrug. De commerciële turfwinning schoof ondertussen naar het oosten, waardoor vaarten, wijken en seizoensarbeid steeds dichter bij het dorp kwamen.

Een school is genoemd, maar de meester niet altijd

In de kerkvoogdijrekeningen die onder Nieuwehorne zijn overgeleverd, wordt in 1642 en 1648 niet duidelijk een schoolmeester genoemd. In 1648 kreeg Anne Berents 28 philippusguldens "van de schole". De uitgave van de schoolmeesters waarschuwt dat hij ook de timmerman kan zijn geweest: in 1646 leverde hij een doodvat, een doodskist.

Ook in 1654, 1658 en 1663 wordt een school genoemd zonder naam van een meester. Daarbij blijft een belangrijk probleem bestaan. Oude- en Nieuwehorne vormden een kerkelijke combinatie en de pastorie stond in Oudehorne. Sommige rekeningen die bij Nieuwehorne zijn bewaard kunnen daarom de school in Oudehorne bedoelen. Niet iedere betaling kan veilig aan een schoolgebouw in Nieuwehorne worden gekoppeld.

Boerenerf rond 1650.

Voorzingen en schoolwerk liepen door elkaar

Vanaf 1668 zijn betalingen voor voorzingen bekend. Een dorpsschoolmeester kon tegelijk voorzanger zijn. Meinert Pieters kreeg in 1668 zes gulden voor voorzingen en vertrok datzelfde jaar als schoolmeester naar Woudsend. Later volgen onder anderen Roelof Klazes, Jan Baes, Upcke Jeips en Jelle of Jelte Thees.

Een rekening uit januari 1688 bewaart letterlijk waarom meester Tomas Tomissen geld kreeg:

"wegens 3 jaren voorsingen, dat hem van olds noch quam 1680, 1681 en 1682 verschenen"

In modern Nederlands: "voor drie jaren voorzingen die hem nog van vroeger toekwamen, over 1680, 1681 en 1682." Voor die achterstallige betaling werd 22 carolusgulden en 20 stuivers genoteerd.

Onderwijs rond 1600.

Een oude boerderij langs de weg

Aan de huidige Schoterlandseweg 3 staat een boerderij waarvan de kern volgens Monumenten in Nederland mogelijk uit de 17de eeuw stamt. Het bedrijfsgedeelte is later vernieuwd, maar de plaats past bij de oude agrarische bewoning van de zandrug.

1652: de Compagnonsvaart bereikte Nieuwehorne

De Schoterlandse Compagnonsvaart werd vanuit Heerenveen steeds verder naar het oosten gegraven. In 1627 lag het eindpunt bij Katlijk; in 1652 was de vaart tot Nieuwehorne gevorderd. Vanuit de hoofdvaart werden wijken het veen in gegraven. Turf kon daardoor per praam worden afgevoerd en turfgravers, schippers en verveners werkten steeds dichter bij de Horne-dorpen. Op de hogere zandgronden bleven akkerbouw en veeteelt belangrijk.

Waterbeheer rond 1650.

Niet iedereen leefde van turf

De combinatie van grondsoorten zorgde voor verschillende vormen van werk. Een boer kon grasland bij de Tjonger gebruiken, akkers op het zand hebben en daarnaast inkomsten of werk uit de vervening vinden. Landbouw bleef naast de turfwinning bestaan.

Namen uit de kerkelijke rekeningen

De rekeningen noemen verschillende mannen voor school- en kerkwerk. Omdat Oude- en Nieuwehorne samen één kerkelijke combinatie vormden, is niet bij ieder van hen zeker in welk dorp hij dagelijks lesgaf.

Meinert Pieters kreeg in 1668 zes gulden voor voorzingen en werd daarna schoolmeester in Woudsend.
Roelof Klazes kreeg in november 1671 7 carolusgulden en 10 stuivers voor een jaar voorzingen.
Jan Baes ontving in 1672 schoolpenningen en in 1673 betaling voor voorzingen; zijn naam keert later terug.
Upcke Jeips wordt in 1677 uitdrukkelijk schoolmeester genoemd en was er in 1679 nog.
Jelle of Jelte Thees ontving in de jaren 1680 betalingen voor voorzingen.

Wat is nog zichtbaar?

De boerderij aan Schoterlandseweg 3 heeft volgens Monumenten in Nederland mogelijk een 17de-eeuwse kern.
De oude route over de zandrug is nog herkenbaar in de Schoterlandseweg.
De kerkgebouwen uit deze eeuw zijn verdwenen, maar de huidige kerk staat op de oude kerkplaats van Nieuwehorne.