Nieuwehorne in de 16de eeuw

Nieuwehorne lag op dezelfde lange zandrug als Oudehorne. De latere lintbebouwing langs de Schoterlandseweg bestond nog niet in haar 18de-eeuwse vorm, maar er waren al boerderijen, een kerkelijke nederzetting en gronden die tot het grote Schoterlandse veengebied behoorden.

1526: mannen uit Schoterland naar Steenwijk

Op 17 maart 1526 kreeg de grietman van Schoterland en Aengwirden opdracht om met vijftig van zijn beste mannen naar Steenwijk te komen. Daar dreigde gevaar van rondtrekkende landsknechten, Duitse huursoldaten. Mannen uit Schoterland gaven aan de oproep gehoor en dienden 24 dagen in Steenwijk, op eigen kosten.

De bewaarde rekening noemt geen dorpen of namen van de Schoterlandse mannen. We weten daarom niet of er inwoners van Nieuwehorne bij waren. De oproep gold wel het district waartoe Nieuwehorne behoorde. Voor de bredere organisatie van zulke gewapende inwoners staat meer op de pagina over de Friese wapenschouw en monsterlijsten.

Een kapel en één pastoor voor twee parochies

Een kapel in Hoerna wordt al in 1315 genoemd. In de 16de eeuw waren Oudehorne en Nieuwehorne afzonderlijke parochies, maar zij deelden een pastoor. In 1503 wordt Wignerus genoemd en in 1552 Jelle Agge. Kerkelijke organisatie en dorpsgrenzen liepen dus niet precies gelijk.

Graanverwerking rond 1550.

1551: Niehorne in de akte van de Veencompagnie

De oprichtingsakte van de Schoterlandse Veencompagnie noemt Niehorne expliciet naast Oldehorne, Katlijk, Brongerga, Jubbega en andere dorpen. De drie compagnons wilden in een groot gebied veengrond kopen en exploiteren. In de akte staat in de spelling van 1551:

In modern Nederlands: "In Friesland, in en rond de dorpen Hornsterzwaag, Jubbega, Schurega, Oudehorne, Nieuwehorne, Katlijk en Brongerga ..."

De aankoop werd in de akte begroot op 16.000 gouden gulden. Dat betekende niet dat heel Nieuwehorne direct werd afgegraven. Het ging vooral om hoogveen dat bij boerderijen en dorpsgronden hoorde. Eigenaren konden veen of turfrechten verkopen, terwijl op de hogere zandgrond het gewone boerenbedrijf doorging.

Kerk rond 1550.

Geen Beneficiaalboek of monsterlijst voor Schoterland

Voor Schoterland ontbreken de gegevens uit de Beneficiaalboeken van 1543. Ook bij de bewaard gebleven monsterlijsten van de wapenschouw van 1552 zit geen lijst van Schoterland. Daardoor kunnen we voor Nieuwehorne geen reeks kerkelijke goederen uit 1543 of wapens per huishouden uit 1552 geven.

De Reformatie verandert de kerk

In de tweede helft van de 16de eeuw verdween de katholieke parochieorganisatie. De oude kerkgebouwen bleven plaatselijke herkenningspunten, maar de diensten en het bestuur werden protestants. De overgang verliep in een streek die tegelijk met oorlog en vervening te maken had.

1582: Oldeboorn, niet Oudehorne

In latere dorpsgeschiedenissen werd een aanval van Francisco Verdugo op 24 januari 1582 bij Oudehorne geplaatst. Oudere bronnen wijzen naar Oldeboorn, het huidige Aldeboarn. Wigbolt van Ewsum schreef op 24 en 25 januari vanuit "Oldenborn" en "Oldeboorn". Hij schatte de vijand op zeventien vendels, ongeveer duizend weerbare mannen en 150 ruiters. Deze brieven geven geen bewijs voor een aanval op een schans bij Oudehorne of Nieuwehorne.

Wigbolt van Ewsum schreef op 24 en 25 januari vanuit "Oldenborn" en "Oldeboorn"

Markt rond 1600.

Een landschap van zand, veen en laagland

Op de zandrug lagen boerderijen en akkers; noordelijk lag hoogveen en zuidelijk de lage Tjongervallei. Daardoor konden bewoners in één dorp met heel verschillende gronden te maken hebben. De latere groei van het streekdorp langs de weg moest nog komen.

Meer over de vervening

• De Schoterlandse Veencompagnie en haar ontginningsgebied

1552: turf voor een nieuw koorkleed

De plaatselijke kerkgeschiedenis bewaart wel een ander detail uit het katholieke Nieuwehorne. In 1552, toen Jelle Agge pastoor was, werd turf verkocht. De opbrengst moest worden gebruikt voor een nieuw koorkleed voor de pastoorswoning. Volgens die kerkgeschiedenis is een kopie van de verkoopakte bewaard.

Deze vermelding komt uit een afzonderlijke verkoopakte en niet uit de ontbrekende Beneficiaalboeken van Schoterland. Veen was dus ook vóór de grote compagnie verhandelbaar bezit. De nieuwe onderneming werkte daarna op veel grotere schaal, met kapitaal, aangekochte veengrond en vaarwegen voor de afvoer van turf.

Meer over dit onderwerp

• 1551: de Schoterlandse Veencompagnie en de vervening

Wat is nog zichtbaar?

• De huidige kerk aan Schoterlandseweg 38 staat volgens de plaatselijke kerkgeschiedenis op de plek van de oudere kerk van Nieuwehorne.
• In de toren hangt een klok die volgens het Rijksmonumentenregister mogelijk uit de 15de eeuw dateert.
• De zandrug waarop Oudehorne en Nieuwehorne liggen is nog herkenbaar in de lange oost-westroute van de Schoterlandseweg.

In de omgeving

Oudehorne in de 16de eeuw

Jubbega in de 16de eeuw

Katlijk in de 16de eeuw

Oranjewoud in de 16de eeuw

Heerenveen in de 16de en 17de eeuw

Monsterlijsten van Friesland 1552: wie moest wapens leveren?