Oudehorne in de 16de eeuw

Oudehorne lag op een hoge zandrug ten noorden van de Tjonger. Die ligging was gunstig voor bewoning en landbouw, maar ten noorden van de zandrug lagen uitgestrekte hoogvenen. Juist daar begon in 1551 een onderneming die de hele streek zou veranderen.

Pieter van Dekema bezat twee hoven in Oudehorne

Pieter Hettes van Dekema, raadsheer van het Hof van Friesland, bezat twee hoven in Oudehorne. De bijbehorende veengronden leverden weinig op zolang er geen goede afwatering en goedkope afvoer voor turf bestond. Daarom zocht hij kapitaal bij Johan van Cuyck en Floris Foeyt uit Utrecht.

Graanverwerking rond 1550.

1551: de eerste turf moest via de Tjonger

De nieuwe Veencompagnie begon de vervening bij Oudehorne. Een latere historische bron beschrijft dat men de turf aanvankelijk via een vaart naar de Tjonger wilde afvoeren. De rivier was echter te ondiep en bij droogte onbetrouwbaar. Grote hoeveelheden turf konden daardoor niet efficiënt naar zee worden vervoerd.

Dat mislukte plan had grote gevolgen. De ondernemers legden de hoofdafvoer uiteindelijk naar het westen en noorden, via de Heerensloot en de latere Compagnonsvaart. Aan die vaarroute groeide Heerenveen. Oudehorne bleef aan de rand van het nieuwe stelsel liggen.

Waterput rond 1550.

1582: een latere verwisseling met Oldeboorn

Abraham Jacob van der Aa schreef in de 19de eeuw dat Francisco Verdugo op 24 januari 1582 bij Oudehorne een schans aanviel. Oudere bronnen plaatsen deze gebeurtenis echter bij Oldeboorn, het huidige Aldeboarn. Jan Wagenaar schreef in 1752 over de "schans te Oldenborn" en verwees daarvoor naar Pieter Bor.

Brieven van Wigbolt van Ewsum van 24 en 25 januari 1582 zijn nog duidelijker: ze zijn geschreven vanuit "Oldenborn" en "Oldeboorn". Daarom gebruiken we de aanval van 1582 niet als bewijs voor een 16de-eeuwse schans bij Oudehorne. De Tolbrugschans bij de Tjonger hoort bij de afzonderlijke 17de-eeuwse oorlogsgeschiedenis van deze plek.

Brieven van Wigbolt van Ewsum van 24 en 25 januari 1582

Herberg rond 1550.

Geen Beneficiaalboek van Schoterland bewaard

Voor veel Friese dorpen geven de Beneficiaalboeken van 1543 een gedetailleerd overzicht van kerkelijk bezit, pastoriegrond en inkomsten. Van de grietenij Schoterland zijn deze registers niet bewaard gebleven. Voor Oudehorne ontbreekt daardoor juist deze veelgebruikte bron. De uitgevers houden de mogelijkheid open dat stukken ooit bij de grietman zijn ingeleverd maar de Kanselarij niet hebben bereikt.

Boeren bleven op de zandrug

Naast oorlog en vervening bleef het gewone boerenbedrijf doorgaan. Op de hogere grond lagen huizen, erven en akkers; richting de Tjonger lagen lagere gras- en hooilanden. De seizoenen van zaaien, vee verzorgen en hooien bleven voor veel gezinnen belangrijker dan de verre politiek.