Brieven van Wigbolt van Ewsum uit Oldeboorn, januari 1582
Op 24 en 25 januari 1582 schreef krijgsoverste Wigbolt van Ewsum vanuit Oldeboorn, het huidige Aldeboarn. De Spaanse bevelhebber Francisco Verdugo was met zijn troepen Friesland binnengetrokken. Van Ewsum verdedigde de schans bij het dorp en schreef aan de Friese bestuurders over de vijand, zijn eigen soldaten en de maatregelen die hij wilde nemen.
Wigbolt van Ewsum en de schans
Wigbolt van Ewsum (1521-1584) was heer van Nienoord en Vredewold. Willem van Oranje benoemde hem op 16 mei 1581 tot krijgsoverste in de Groningse Ommelanden. Eind januari 1582 verdedigde Van Ewsum met ongeveer vijfhonderd soldaten de schans bij Oldeboorn. De versterking was in 1581 op last van de Friese stadhouder Bernard van Merode aangelegd.
Het was een uitzonderlijk strenge winter. De vorst hield al meer dan acht weken aan. Vijandelijke soldaten konden over het bevroren land naar het westen trekken. Boeren tussen Groningen, Dokkum en Leeuwarden hadden hun huizen verlaten en waren met hun goederen naar steden en andere veilige plaatsen gevlucht. Achtergebleven vee en bezittingen werden geroofd of vernield.
Militairen rond 1580.
Brief aan de Friese gedeputeerden - 24 januari 1582
Moderne Nederlandse hertaling:
Niemand van buiten heeft ons behoorlijk gewaarschuwd. Ook heeft niemand ons verteld hoe sterk de vijand is, laat staan dat er met de klok alarm is geslagen. Tot nu toe heb ik de huizen gespaard voor verbranding om schade voor de boeren te voorkomen.
Verder lijkt het mij verstandig Niezijl te versterken en een inval in De Marne te doen. Men moet daar onmiddellijk alles in brand steken wat men kan bereiken. Zo zullen deze vijanden gedwongen worden zich terug te trekken.
Uit Oldeboorn, 24 januari 1582. Wigbolt van Ewsum, ridder.
Brief aan Bernard van Merode - 25 januari 1582
Bernard van Merode, heer van Rumen, Ramsdorp en Capellen, was stadhouder en kapitein-generaal van Friesland. Een dag na de eerste brief schreef Van Ewsum hem over hetzelfde plan.
Moderne Nederlandse hertaling:
Zoals ik ook aan de Staten heb geschreven: stuur enige troepen naar de Ommelanden en laat tijdens een snelle krijgstocht de dorpen bij Groningen onmiddellijk in brand steken.
Uit Oldeboorn, 25 januari 1582. Uw onderdanige Wigbolt van Ewsum.
Militairen rond 1580.
Tweede brief aan de Friese gedeputeerden - 24 januari 1582
Moderne Nederlandse hertaling:
Als men in De Marne door roven en brandstichten iets kan bereiken, lijkt het mij dat de Groningers hun troepen spoedig zullen terugroepen. Daardoor zou dit land onbeschadigd kunnen blijven. Als zij hier niets kunnen uitrichten, verwacht ik dat zij het gebied helemaal zullen verlaten. God zij met u.
Uit Oldeboorn, 24 januari 1582. Uw dienstwillige Wigbolt van Ewsum, ridder.
Naschrift: ik schat de vijand nu op zeventien vendels: ongeveer duizend weerbare mannen en 150 ruiters. Als men daarom uit de steden zoveel mogelijk mannen laat uitrukken en de beste weerbare boeren oproept, kan deze provincie worden ontzet. Wigbolt van Ewsum, ridder.
Zijn voorstellen voor de verdediging
- De huizen die hij tot dan toe had gespaard voor brandstichting, om schade aan de boeren te voorkomen.
- De schans bij Niezijl versterken.
- Vanuit Friesland een snelle inval doen in De Marne, met rooftochten en brandstichting.
- Zo de troepen van Groningen dwingen zich uit Friesland terug te trekken.
- Rekening houden met zeventien vijandelijke vendels, volgens zijn schatting duizend weerbare mannen en 150 ruiters.
- Zoveel mogelijk mannen uit de Friese steden laten uitrukken.
- De beste weerbare boeren op de been brengen om Friesland te ontzetten.
Enkele woorden uit de oorspronkelijke brieven
"Ick hebbe dus lange die huysen versconet to brannen..."
Modern: tot nu toe heb ik de huizen voor verbranding gespaard.
"den vijandt achte ick nu 17 vendel"
Modern: ik schat de vijand nu op zeventien vendels.
"die beste huysluyden up die benen brengen"
Modern: de beste weerbare boeren op de been brengen.
Eind januari 1582: de aanval en het plan tegen Sneek
Op 28 januari trokken de troepen van Verdugo met zeventien vendels en ruiters verder het westen van Friesland in. Hun doel was onder meer Sneek. Daar hadden zij contact met Peter Conradus, een man die almanakken schreef en zich met geneesmiddelen bezighield. Hij had medestanders in de stad en hielp bij een plan om Sneek in te nemen.
De vijandelijke troepen naderden Oldeboorn, waar Van Ewsum zich met zijn soldaten had verschanst. Zijn mannen hielden stand. De aanval op de schans werd afgeslagen. De bezetting deed ook een uitval tegen de terugtrekkende aanvallers en maakte buit.
Intussen was de dooi ingevallen. Regen en smeltwater maakten de wegen moeilijk begaanbaar. Bij Sneek lag zo veel sneeuw in de grachten tot aan de stadsmuren dat de aanvallers ook daar problemen ondervonden. Het plan om de stad in te nemen mislukte. Peter Conradus werd gevangengenomen en later gevierendeeld.
De inval bracht grote schade toe aan de dorpen en boerderijen. Veel bewoners waren gevlucht en hadden koeien en andere goederen achtergelaten. Vijandelijke soldaten roofden het vee, staken gebouwen in brand en doodden dieren. Het leger van Verdugo slaagde er niet in Sneek te veroveren of Van Ewsum uit de schans van Oldeboorn te verdrijven.
Van Oldeboorn naar Meppel en Oterdum
Later in 1582 trok Van Ewsum met een kleinere groep soldaten door Westerland. Er was weinig geld voor zijn troepen. Ook Staatse soldaten onder zijn bevel hadden in de Ommelanden boerderijen geplunderd en schatting van bewoners geheven. Van Ewsum vertrok vervolgens naar Meppel.
In 1583 voerde Van Ewsum opnieuw soldaten aan in de Groningse Ommelanden. Hij veroverde met Asinga Entens de schans bij Oterdum, die later door Spaanse troepen werd belegerd. Van Ewsum overleed tijdens dat beleg, begin 1584. Hij werd in een loden kist in de kerk van Oterdum begraven.
Over het dorp, de schans en de omgeving staat meer op Oldeboorn in de 16de eeuw.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.