Grouw in de 16de eeuw

Aan het begin van de 16de eeuw was Grouw al het belangrijkste dorp van Idaarderadeel, maar het lag nog midden in nat en deels onontgonnen land. In bronnen uit 1506 en 1514 worden rond het dorp lage, drassige en woeste gronden genoemd.

1509: het zwaarst aangeslagen dorp

Bij de hertogelijke belasting van 1509 werd Grouw voor 55 gulden aangeslagen. Dat was meer dan Roordahuizum, Warrega, Warten en de andere dorpen van Idaarderadeel. Het dorp had dus al economische betekenis voordat de grote verbetering van de vaarroute later in de eeuw begon.

1536: de schoolmeester en de kerk

De oudst bekende schoolmeester van Grouw is Geale Douwes. Hij wordt in 1536 genoemd als rooms-katholieke koster. Onderwijs en kerk waren nauw met elkaar verbonden. De grote Sint Piterkerk stond toen al eeuwen in het hart van het dorp.

Het Kolonelsdiep verandert de positie van Grouw

In de tweede helft van de 16de eeuw liet stadhouder Caspar de Robles de vaarverbinding door Friesland verbeteren. Het Kolonelsdiep maakte deel uit van een binnenlandse route tussen Groningen en de Zuiderzee. Voor schepen was die route veiliger dan de omweg over Wadden en kustwater. Grouw lag daar gunstig aan en kreeg daardoor een steeds sterkere positie in handel en scheepvaart.

1543: land en inkomsten van de kerk

In 1543 bezat de kerk van Grouw land op verschillende plaatsen rond het dorp. In het register staat onder meer een perceel vóór de kerktoren, met aan de oost- en zuidkant het water dat de Grouw werd genoemd. Andere stukken land lagen bij de Graft en bij oude waterlopen. De kerk ontving daarnaast huur en vaste bedragen uit huizen en boerderijen.

1552: wapenschouwing in Grouw

Op 3 februari 1552 liet grietman Feycko Dircksz de weerbare mannen in Grouw bijeenkomen. De monsterlijst noemt zestig belastingplichtige boerderijen. Volgens de opgelegde verdeling moest telkens een deel van de mannen bewapend verschijnen.

De lijst noemt onder anderen grietman Feycko Dircksz met harnas, ringkraag, hellebaard en degen. Andere mannen verschenen met speren, degens of een roer, een vroeg handvuurwapen. Zo geeft de lijst een zeldzaam concreet beeld van de bewapening van dorpsbewoners midden in de 16de eeuw.

1560-1580: doopsgezinden in het dorp

Tussen ongeveer 1560 en 1580 woonden in Grouw al volgelingen van Menno Simons. Zij kwamen aanvankelijk in huizen en boerderijen bijeen. Daarmee kreeg het dorp naast de oude katholieke gemeenschap een tweede religieuze traditie die later belangrijk zou blijven.

1580: Reformatie

In 1580 werd in Friesland de rooms-katholieke eredienst officieel afgeschaft. Ook de Sint Piterkerk werd gereformeerd. De school bleef nauw aan de kerk verbonden; Rijenck Doijtiesz wordt als de eerste gereformeerde schoolmeester en koster van Grouw genoemd.

Via de waterwegen stond Grouw in verbinding met omliggende dorpen. Ook Irnsum, aan de Boarn en de route richting Leeuwarden, hoorde bij dit netwerk van vervoer, handel en dagelijks verkeer.

Wat is nog te zien?

De Sint Piterkerk is het belangrijkste gebouw dat een inwoner uit de 16de eeuw nog zou herkennen. Ook de ligging van het dorp tussen oude waterlopen is nog goed afleesbaar. Van de natte en woeste gronden uit de vroege 16de eeuw is door eeuwen van ontwatering en bebouwing veel minder herkenbaar.

1552: arme inwoners bij de wapenschouw

Op 3 februari 1552 hield grietman Feycko Dircksz in Grouw een wapenschouw. De monsterlijst noemt 60 'schotschietende saeten'. Dat waren belastingplichtige boerderijplaatsen en niet hetzelfde als het totale aantal huizen of gezinnen. Daarnaast woonden er mensen in losse huizen in de buorren.

De lijst is ongewoon uitvoerig over armoede. Zes belastingplichtige plaatsen werden door weduwen bewoond. Verder kwamen twee zeer arme huislieden met enkele koeien naar de wapenschouw. Agge Jellez had alleen een degen. Rioerdt Jouckez verscheen zonder wapen.

Over de bewoners van de losse huizen in de buorren staat dat 'de meestendeel geheel arm' waren. De rijkere inwoners uit deze groep verschenen met het voorgeschreven wapen, met een deel ervan of zonder wapen. De monsterlijst noemt onder anderen schoenmaker Karst, secretaris Jan en verschillende mannen met een speer, hellebaard of roer. De Friese wapenschouw van 1552 legt uit hoe zo'n controle werkte.

1580: geweld en branddreiging

Op 8 oktober 1580 veroordeelde het Hof van Friesland Joannes Joannes van Grouw wegens geweld en het dreigen met brand onder Warga. Hij werd in Leeuwarden opgehangen. Na twee uur werd zijn lichaam van de galg gehaald en buiten de stad opnieuw aan de nieuwe stenen galg gehangen.

De zaak staat kort in het criminele sententieboek; een uitvoerig verhoor of een verklaring van Joannes zelf is in deze samenvatting niet opgenomen.

1594: huisbraak met geweld

Op 17 december 1594 veroordeelde het Hof van Friesland drie mannen voor huisbraak. Het waren Tjaardt Epes van Irnsum, Wytje Claas van Grouw en Botte Bottes van Joure. Volgens het sententieboek hadden zij bewoners gebonden en goederen gestolen; Botte Bottes had buiten op wacht gestaan.

De drie werden onthoofd. Hun hoofden werden op staken gezet en hun lichamen op raderen gelegd. Misdaad en straf tussen 1550 en 1600 bevat meer zaken uit dezelfde periode.