Leeuwarden in de 16de eeuw

De 16de eeuw was voor Leeuwarden een eeuw van snelle verandering. De stad werd hoofdstad en zetel van het Hof van Friesland, kreeg te maken met oorlog, godsdienstvervolging en de Opstand en veranderde na 1580 ook ruimtelijk sterk.

Hoofdstad en centrum van rechtspraak

In 1504 wees het Saksische bestuur Leeuwarden aan als hoofdstad van Friesland. Het Hof van Friesland werd hier gevestigd. Daardoor kwamen bestuurders, juristen, boden, gevangenen en mensen met rechtszaken uit heel Friesland naar de stad.

Terechtstelling rond 1523.

Het Blokhuis aan de zuidoostkant van de stad was al in 1499 gebouwd. Het was tegelijk dwangburcht, militair steunpunt en gevangenis. Voor veel verdachten begon of eindigde een zaak van het Hof hier.

De veroordeling van burgemeester Wybe Sacles in 1516

Misdaad en straf in Friesland tussen 1500 en 1550

Waar werden straffen uitgevoerd?

In de vroege 16de eeuw vonden openbare straffen op verschillende plekken in de stad plaats. Wybe Sacles werd in 1516 op de Brolbrug onthoofd. Andere vonnissen noemen een schavot voor het huis, de Kanselarij en stadspoorten. De vaste galg- en radconstructies buiten de bebouwing hadden daarnaast een belangrijke functie als plaats waar lichamen en hoofden na een terechtstelling langdurig zichtbaar konden blijven.

Dat onderscheid was niet absoluut. Vanaf het midden van de eeuw noemen vonnissen ook executies op het galgenveld zelf. Bij iedere veroordeelde moet daarom afzonderlijk worden gekeken naar de plaats die in het vonnis wordt genoemd.

Leeuwarden tussen oorlog en belegering

In de eerste decennia van de eeuw lag Leeuwarden midden in de strijd om Friesland. Saksische, Bourgondische en Gelderse belangen botsten met Friese tegenstanders. Voor inwoners betekende dat niet alleen politiek, maar ook dreiging van troepen, versterkingen, bevoorrading en geweld rond de stad.

1500: de plundering van Leeuwarden door de hertog van Saksen

1516: het beleg van Leeuwarden door de Gelderse Friezen

Verboden geloof en verboden boeken

Vanaf de jaren 1530 trad het Hof hard op tegen wederdopers en andere mensen die van de officiële katholieke leer afweken. Leeuwarden was daardoor niet alleen bestuursstad, maar ook de plaats waar mannen en vrouwen uit heel Friesland werden verhoord en veroordeeld.

In de tweede helft van de eeuw kwamen godsdienstvervolging en de Opstand steeds meer door elkaar te lopen. Verboden boeken, contacten met Watergeuzen en steun aan opstandelingen konden aanleiding zijn voor arrestatie en vervolging.

Terechtstellingen in Friesland tussen 1550 en 1600

Misdaad en straf tussen 1550 en 1600

1580: een breukjaar

In 1580 koos Friesland definitief de zijde van de Opstand. In Leeuwarden kwam het Blokhuis in handen van de stad en veranderde ook het kerkelijke landschap. De Jacobijnerkerk werd de belangrijkste hervormde kerk. Kloosterbezit werd geconfisqueerd en op voormalige kloosterterreinen ontstond later nieuwe bebouwing.

Het oude Blokhuis werd gedeeltelijk ontmanteld. Ten noorden ervan konden nieuwe straten worden aangelegd. Enkele jaren later, in 1584, vestigde Willem Lodewijk van Nassau-Dietz zich als stadhouder in Leeuwarden. Daarmee begon voor de stad een nieuwe periode.

Een vonnis uit hetzelfde jaar laat zien hoe zichtbaar de strafrechtspraak in de stad was. Joannes Joannes van Grouw werd in 1580 aan een galg binnen Leeuwarden opgehangen; twee uur later werd zijn lichaam buiten de stad aan de nieuwe stenen galg opnieuw opgehangen. De vonnissen van 1550-1600 maken zo het verschil zichtbaar tussen executie en latere tentoonstelling van het lichaam.

De Oldehove bleef onaf

De bouw van de Oldehove was al in 1529 begonnen, maar de toren begon tijdens de bouw te verzakken en bleef onvoltooid. De bijbehorende oude Sint-Vituskerk raakte later in verval en werd in 1596 grotendeels afgebroken. De scheve, onafgemaakte toren bleef staan en werd een van de herkenbaarste gebouwen van Leeuwarden.