Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Aan het begin van 1515 is Friesland verdeeld tussen Bourgondische en Gelderse aanhangers en beginnen de rooftochten van Grote Pier.
De machtsverdeling in Friesland
Bij het vertrek van hertog Georg van Saksen stond Friesland er als volgt voor.
Toen Georg met zijn zoon Hans naar Meissen reisde, steunden de machtigste en de meeste Friese edelen hem nog. Zij hadden hun eigen versterkte huizen en bezittingen verlaten omdat zij geen Gelderse onderdanen wilden worden. Zij waren gevlucht naar Leeuwarden, Franeker en Harlingen. Deze drie steden bleven aan de Saksische vorst trouw.
Ook Franekeradeel, Barradeel, Menaldumadeel en de gebieden rond deze steden steunden Georg. Hij hield nog gemachtigde bestuurders in het Leeuwarder blokhuis. De edelen, steden en landstreken steunden hem totdat hij in 1515 zijn rechten op Friesland overdroeg aan Karel van Bourgondië.
Veel gewone inwoners van die streken steunden de Geldersen, maar durfden dit uit angst voor de Saksische bestuurders in Leeuwarden en de andere steden niet openlijk te zeggen.
Na de overdracht aan Bourgondië blijven twee kampen bestaan
Na de overdracht ontsloeg Georg de Friese edelen, steden en gebieden van hun eerdere eed. Zij zwoeren vervolgens trouw aan Karel van Bourgondië, hertog van Brabant en graaf van Vlaanderen, Holland en Zeeland. Zij vochten voor hem tegen de Geldersen en hun Friese bondgenoten.
Plaatsen in de 16de eeuw
De Geldersen hadden intussen de macht over deze steden en gebieden:
- Sneek, Bolsward, Sloten, Workum en Stavoren.
- De Zevenwouden en Gaasterland.
- Wymbritseradeel, Wonseradeel, Hennaarderadeel, Baarderadeel en Rauwerderhem.
- In Oostergo: Dokkum, de beide Dongeradelen, Dantumadeel, Ferwerderadeel, Kollumerland, Achtkarspelen en Idaarderadeel.
Deze gebieden en veel Friese edelen kwamen in de loop van de tijd aan Gelderse zijde te staan. Zij bleven tegen de andere Friese steden, edelen en landstreken strijden tot 1522. Toen werden de graaf van Meurs en alle Gelderse troepen uit Sneek verdreven. Daarna nam hun macht in Friesland geleidelijk af.
Gelderse Friezen bouwen oorlogsschepen
In 1515 lieten Gelderse Friezen veel dubbele seinschepen maken. Dat gebeurde in Stavoren, Workum, Hindeloopen, Molkwerum, in de Hage en andere dorpen van Gaasterland en langs de buitendijken van Wymbritseradeel en Wonseradeel.
Met deze schepen gingen zij de Zuiderzee op en maakten grote hoeveelheden goederen buit op hun vijanden. Vooral Hollanders en Oosterlingen leden veel schade.
Zij voeren ook over naar Holland en plunderden daar de eilanden Texel, Wieringen en Vlieland. Ze namen goederen en mensen mee. De gevangenen werden naar Sneek gebracht, waar de Geldersen hun hof en raad gevestigd hadden.
De brand van Kimswerd en het optreden van Grote Pier
Over de mannen die deze tochten uitvoerden, werd in die tijd gesproken. Het waren allemaal Friezen. Hun aanvoerder was Grote Pier. Hij was een rijke boer die zijn eigen land bezat en van nature vredelievend was.
Op 29 januari 1515 trokken de Franekers naar Kimswerd. Zij brandden het dorp, de kerk en onder meer het huis van Grote Pier plat. Pier werd daardoor wanhopig.
Hij verzamelde dertig tot veertig mannen uit Kimswerd, Arum, Witmarsum en andere dorpen die deels door de Saksen en hun aanhangers uit Franeker en Harlingen waren afgebrand. Later groeide hun groep tot ongeveer zeshonderd man. Zij lieten schepen bouwen en vielen hun vijanden op het water aan. Grote Pier werd hierdoor in heel Duitsland bekend.
Dagelijks leven en beroepen
Zo staken de Friezen elkaars bezittingen in brand, verdreven en beroofden zij elkaar. Het ene deel streed eerst voor Saksen en later voor Bourgondië, het andere voor Gelre. De heren aan beide kanten lieten de oorlog lang voortslepen. Zij lieten de Friezen elkaar te gronde richten en wilden er geen einde aan maken.
Zo zouden de Friezen uit nood worden gedwongen vrijwillig een heer te kiezen. De ene keer stuurde de hertog van Gelre soldaten, die samen met zijn deel van Friesland het Saksische en Bourgondische deel verwoestten. Dan stuurden de Bourgondiërs weer soldaten naar hun vrienden en partijgenoten, die het Gelderse deel in brand staken en verwoestten.
Die verwoestingen bleven ongeveer zeven jaar doorgaan, van 1514 tot 1522, toen Sloten werd ingenomen.
Worp van Thabor - Kroniek van Friesland, boek 5
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Op de kaart
De kronieken van Worp
Afbeeldingen bij het verhaal
Bronnen en verantwoording
Worp van Thabor, Vijfde boek der Kronijken van Friesland, uitgegeven door het Friesch Genootschap, Leeuwarden 1871, gedrukte blz. 134-136 (PDF-bladzijden 147-149).
Online kronieken, dagboeken en brieven.
- De verdeling van gebieden ontwikkelt zich volgens de tekst mettertijd. Het is geen lijst van alleen de toestand op 1 januari 1515. De vooruitblik op 1522 en de graaf van Meurs is daarom herkenbaar behouden: zowel de graaf als alle Gelderse troepen worden uit Sneek verdreven.
- De scan noemt "in den Hage" en "Oesterlingen". De Hage is als afzonderlijke plaatsaanduiding teruggezet zonder moderne plaatsidentificatie. Oosterlingen is niet tot Oost-Friezen beperkt. De term dubbele seinschepen is behouden zonder er een niet beschreven dubbele scheepswand of andere exacte bouwvorm van te maken.
- Op blz. 136 staat "worden in dye tyden genoempt ende waeren al Vriesen". Na genoempt volgt geen afzonderlijke groepsnaam. Het kan hier betekenen dat over deze mannen werd gesproken of dat zij bekend waren; een onvolledig overgeleverde benaming is niet uit te sluiten. De hertaling geeft het spreken over hen weer en vult geen groepsnaam in. Dat zij allemaal Friezen waren, met Grote Pier als aanvoerder, blijft behouden.
- De rijke eigenerfde en vredelievende boer, de brand van Kimswerd op 29 januari en de groei van dertig of veertig tot ongeveer zeshonderd mannen zijn mededelingen van de kroniek. De bedoeling van de landsheren om de Friezen tot een heer te dwingen is haar eigen politieke verklaring, geen nieuwe redactionele slotsom.
- De druk noemt ongeveer zeven jaar en tegelijk de periode 1514-1522. Beide zijn behouden zonder het aantal op eigen gezag te herberekenen. Het gedrukte paginanummer 136 is op het scanbeeld bevestigd; de tekstherkenning las hier onjuist 186.