Yepke Vaer en Alyt Dirk Wevers: het proces van 1521

Deze zaak uit 1521 gaat over het geweld dat Eepke of Yepke Vaer onderweg tussen Franeker en Harlingen tegen Alyt Dirk Wevers pleegde. Het Hof van Friesland onderzocht de mishandeling en verkrachting. In deze tijd spraken de raadsheren recht namens Karel V, die in Friesland nog tegen de Gelderse partij streed.

De bekentenis van Eepke Vaer op 8 oktober 1521

Het verslag begint met zijn bekentenis van 8 oktober 1521:

"Confesfie gedaan by Eepke Vaer op te 8e dach van Octbr anno 21 in presentie van meester geert mulaert Reinick Kampstra, Jan Rattallar en de meester Cornelis Kamerouwer, Raeden der Key: mat: geordonneert in Vriesland."

Eepke Vaer werd op 8 oktober 1521 gehoord in aanwezigheid van meester Geert Mulaert, Reinick Kampstra, Jan Rattallar en meester Cornelis Kamerouwer, de raadsheren die voor de keizer in Friesland waren aangesteld.

Hij verklaarde dat hij op de afgelopen Sint-Pietersdag ad vincula, 1 augustus, te paard van Franeker naar Harlingen reed. Tussen Midlum en Herbaijum ontmoette hij een vrouw die hij niet kende. Zij droeg een kussensloop met erwten en had een jongen en een meisje bij zich, die hij evenmin kende.

Hij zei tegen haar: "Jij hoer, je neemt de erwten van de mensen. Men zegt dat de knechten dat doen. Wie jou die erwten afnam, je flink sloeg en gemeenschap met je had, of je dat nu graag wilde of niet, die zou je recht doen." Hij trok zijn mes en sloeg haar twee of drie keer met de platte degen op de schouders.

De vrouw zei: "Sla me toch niet. Ik zal alles doen wat je wilt." Hij antwoordde: "Ja, wil je dat doen? Laat me dan eens gemeenschap met je hebben." Zij antwoordde opnieuw: "Sla me niet. Ik zal doen wat je wilt." Hij bleef daarop telkens antwoorden: "Laat me dan eens gemeenschap met je hebben."

Toen de vrouw ging zitten, steeg hij van zijn paard en maakte zijn broek los om de daad te verrichten. De vrouw zag in de verte een ruiter aankomen en zei dat hij moest wachten tot het paard voorbij was. Daarna zou zij doen wat hij wilde. Hij antwoordde: "Het paard is nog ver genoeg. Wij zullen klaar zijn voordat het hier komt." Daarop liet hij zich tussen de benen van de vrouw vallen. Hij verklaarde dat hij de daad niet had voltooid omdat zij zo dringend vroeg het paard eerst voorbij te laten gaan.

Op het aankomende paard zat Hero, een dienaar van de admiraal. Eepke stond op. Hero vroeg: "Eepke, heb je daar een vrouw overvallen?" Hij antwoordde: "Als ik er een overvallen had, zou jij dan ook willen neuken?" De vrouw ging met Hero weg en liet de erwten op de weg liggen. Eepke nam die op zijn paard mee naar Harlingen en bracht ze naar het huis van Jacob Metzger. Meer wist hij niet.

Het verhoor van Alyt op 17 oktober 1521

Op 17 oktober werden Alyt en de andere getuigen in de kanselarij in Leeuwarden gehoord. Het opschrift luidt:

"Informacie gedaen to Lewarden en de cancelrye 17en Oct. anno 21, in de mishandelinge van Eepke Vaer gevangen. Bij mijnen heern Stadtholder Jongama, Kampstra, Ratallar en Camerouwer."

Op 17 oktober werd in de kanselarij in Leeuwarden onderzoek gedaan naar de mishandeling door Eepke Vaer, die gevangen zat. Daarbij waren de stadhouder en Jongama, Kampstra, Ratallar en Camerouwer aanwezig.

Alyt, de vrouw van Dirk Wever uit Franeker, verklaarde onder ede dat zij op de afgelopen Sint-Pietersdag ad vincula met een jongen en een meisje tussen Midlum en Herbaijum liep. Op haar hoofd droeg zij een kussensloop met nieuwe peulen of erwten, die zij in Midlum van Wybe Claaszoon had gekregen.

Uit de richting van Franeker kwam Eepke Vaer te paard naar haar toe. Hij diende onder admiraal Douwe Bourmania en zat nu gevangen op het huis in Leeuwarden. Hij wilde de sloop van haar hoofd nemen, trok haar aan haar hoofd en zei: "Geef mij die zak." Zij wilde hem die niet geven. De erwten waren haar gegeven om met haar man en kinderen te eten.

Eepke steeg van zijn paard en nam de zak of kussensloop af. Hij sprak veel grove woorden, vloekte en zwoer. Hij zei: "Vooruit, hoer, ik moet je een poos neuken", en stootte haar neer. Hij sloeg en stootte haar hard met zijn degen en dreigde haar nog meer te slaan als zij niet deed wat hij wilde. Omdat zij niemand zag komen om haar te troosten of te helpen, nam hij haar met geweld en verkrachtte haar.

Daarbij wierp hij haar om, zodat zij boven op zijn lichaam kwam te liggen. Hij hield haar met zijn armen vast totdat Hero, die ook onder de admiraal diende, te paard aankwam. Zij riep Hero om hulp. Eepke legde zijn benen over de hare. Toen Hero vroeg of hij een vrouw had overvallen, antwoordde hij: "Rijd door. Of wil jij ook eens neuken? Kom dan hier."

Hij liet Alyt los. Zij ging, zo mishandeld, huilend en wenend meteen naar haar man in Franeker. Eepke reed met Hero naar Harlingen en nam de kussensloop met erwten mee.

Yebel en Cornelis verklaren

Yebel, de dochter van Jan Smit uit Franeker, ongeveer zestien jaar oud, verklaarde onder ede dat zij vanuit Midlum met Alyt naar Franeker was gaan lopen. Over het overige wist zij niets anders dan dat zij zag hoe Eepke de doek van Alyts hoofd scheurde, haar de sloop met erwten afnam en haar hard met zijn degen sloeg en stootte.

Yebel en de jongen liepen weg naar het dichtstbijzijnde huis. Van daar hoorden zij in de verte hoe Alyt heel hard huilde, schreeuwde en riep. Zij konden niet zien wat Eepke met haar deed.

Cornelis Tyetes, elf jaar oud, werd over alles ondervraagd. Hij verklaarde dat hij alles had gezien en gehoord zoals Yebel, de vorige getuige, dat zojuist in haar verklaring had uiteengezet.

Na deze verhoren verschenen Dirk Wever en zijn vrouw Alyt voor de stadhouder en de genoemde raadsheren. Beiden vroegen om recht tegen Eepke Vaer voor de mishandeling die hij Alyt had aangedaan.

Hero Baezoon verklaart

Hero vertelde ook wat Eepke later die avond in de herberg tegen hem zei:

"ick heb die hoer gemint oft gebruickt en ghy hebst meede gemint in den rietbosch, ik hebt gesien , en niet meer en weet hy."

Hero Baezoon werd op dezelfde wijze als de voorgaande getuigen ondervraagd. Hij verklaarde onder ede dat hij op de afgelopen Sint-Pietersdag ad vincula op bevel van Douwe Bourmania, wiens dienaar hij toen was, te paard tussen Midlum en Herbaijum reed. Aan de kant van de weg zag hij Eepke zitten met een vrouw, Alyt Dirk Wevers, die hij toen niet kende. Eepke had zijn broek uit en zijn benen dwars over de hare gestrekt.

Alyt was erg overstuur, had gehuild en riep hem aan. Hij reed naar haar toe en vroeg: "Eepke Vaer, wat doe je? Heb je een vrouw overvallen?" Eepke antwoordde: "Ja, wil jij ook eens neuken?" Hero zag dat Alyt van Eepke wegliep en bij hem wilde komen. Eepke liep haar achterna om haar van achteren vast te houden. Maar zijn paard liep weg, zodat hij haar niet verder kon volgen.

Alyt klaagde bij Hero dat Eepke haar tegen haar zin en wil had verkracht, door de grote angst die hij haar had aangejaagd. Op aandringen van Hero reed Eepke met hem naar Harlingen. Hij nam de kussensloop met erwten mee.

's Avonds in de herberg zei Hero: "Eepke Vaer, wat heb je gedaan? Ik denk dat je daar nog wel van zult horen." Eepke antwoordde: "Ik heb met die hoer gemeenschap gehad of haar gebruikt. En jij hebt ook met haar gemeenschap gehad in het rietbos. Ik heb het gezien." Meer wist Hero niet.

Eepke wordt opnieuw gehoord

Na de getuigenverklaringen werd Eepke opnieuw ondervraagd:

"Op den voort dag is de voort Ypke Vaer weder by den voort Stadtholder en Raeden geexamineert die boven syn eerste confesfie en belydinge gekent heeft, dat hy met de voort alyt dirck wevers wijff te doen gehad heeft maar zeyde dat hy syn wille met haar niet en volbrachte."

Op de genoemde dag werd Eepke opnieuw door de stadhouder en de raadsheren ondervraagd. In aanvulling op zijn eerste bekentenis en verklaring erkende hij dat hij met Alyt, de vrouw van Dirk Wever, gemeenschap had gehad. Hij zei erbij dat hij zijn wil met haar niet had voltooid.

Het vonnis van 26 oktober 1521

Het Hof bepaalde hoe de doodstraf moest worden uitgevoerd:

"by den scherprechter hier voor't huys op het schavot gelegt en aldaer van levende lyve ter doot metten swaarde gejusticieert te worden. Actum Leeuwarden den 26en dach Octobris anno 1521."

Eepke Vaer, die op het huis in Leeuwarden gevangen zat, had zonder pijniging en zonder ijzeren boeien bekend wat ook voldoende uit het onderzoek was gebleken. Op de afgelopen Sint-Pietersdag was hij te paard tussen Midlum en Herbaijum gereden. Daar ontmoette hij op de openbare weg Alyt, de vrouw van Dirk Wever, die hij niet kende. Zij droeg een kussensloop met nieuwe erwten die haar waren gegeven.

Eepke reed naar haar toe en wilde die erwten met geweld van haar hoofd nemen. Hij zei: "Jij hoer, wie jou die erwten afnam, je flink sloeg en gemeenschap met je had, of je dat nu graag wilde of niet, die zou je recht doen." Hij trok zijn mes, sloeg Alyt twee of drie keer en nam de sloop met erwten af. Hij sprak veel grove woorden, vloekte en zwoer. Nadat hij haar hard had geslagen en bedreigd, nam hij haar met geweld en verkrachtte haar. Hij deed zoveel mogelijk zijn wil met haar. Daarna reed hij naar Harlingen en nam de sloop met erwten mee.

Deze daden mochten niet ongestraft blijven en moesten anderen tot voorbeeld zijn. Daarom veroordeelde het Hof van Friesland Eepke Vaer, in naam en vanwege de koning, onze genadigste heer, om door de scherprechter op het schavot voor het huis te worden gelegd en daar met het zwaard ter dood te worden gebracht.

Aldus vastgesteld in Leeuwarden op 26 oktober 1521, bij de stadhouder, Jongama, Julius van Botnia, Cammynga, Herama, Rattales en Camerouwer.

De korte aantekening over de onthoofding

De korte lijst vermeldt onder 26 oktober 1521 dat Ypke Vaar wegens het geweld op de Heereweg tussen Midlum en Herbaijum is onthoofd:

"d. 26 october is Ypke Vaar wegens gepleegd geweld op de Heereweg tusschen Midlum en Herbayum onthooft."

Het uitvoerige vonnis schreef de terechtstelling voor op het schavot voor het huis waar Eepke in Leeuwarden gevangen zat.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.