Toen en Toen ..
Zoeken Het verhaal van Friesland

Terechtstellingen in Friesland (1650 - 1700)

Hier staan doodvonnissen uit Friesland tussen 1650 en 1700. Het Hof van Friesland sprak in de tijd van de Republiek recht over zware misdrijven. De uitspraken onderscheiden de terechtstelling van de latere tentoonstelling van een lichaam, een verschil dat bij galgen, raderen en staken van belang is.

Chronologische lijst

  • 1651, 20 december: Jouke Jeltes is onthoofd wegens een manslag in Makkum die ongeveer 24 jaar eerder was gepleegd, nadat hij niet was verschenen na een openbare dagvaarding.
  • 1652, 28 februari: Habbe Tjerks van Leeuwarden Nieuwland is onthoofd wegens het schrijven van dreigbrieven.
  • 1652, 20 maart: Joannes Thomas is wegens dreigbrieven en brandstichting gewurgd, met vuur gezengd en daarna op een rad tentoongesteld.
  • 1652, 10 april: Albert Jetses, eerder herhaaldelijk gestraft en uiteindelijk op straffe van de galg verbannen, is wegens overtreding van dat vonnis opgehangen.
  • 1652, 10 april: Jan Jetses, broer van Albert, kreeg dezelfde straf.
  • 1653, november: Auke Claasen is onthoofd nadat hij samen met een ander een kaagschipper die hem van Enkhuizen naar Stavoren vervoerde overboord had gegooid. De schipper werd na ongeveer een kwartier door een andere schipper met een haak en dweilstok uit het water gered.
  • 1653, 24 december: Hanne Martens is onthoofd wegens het schrijven van dreigbrieven.
  • 1655, 22 december: Bernardus Roest uit Amsterdam, student te Franeker, is onthoofd wegens de doodslag op medestudent Michael Oetgens.
  • 1656, 2 februari: Clement Jansen is onthoofd nadat hij zijn vrouw zo zwaar had geslagen dat zij overleed.
  • 1656, 21 juni: Mary Luits uit Jutland is onthoofd wegens het doden van een functionaris van Barradeel die haar op bedelen had aangesproken.
  • 1657, 9 mei: Oene Eelkes van Oudehaske is onthoofd wegens een manslag uit 1641, nadat hij eerder niet was verschenen na dagvaarding.

1658: Harmen Roelofs Gavel van Amersfoort is onthoofd wegens manslag. Hij meldde zichzelf bij het gerecht in Bolsward nadat hij de geblinddoekte Justitia met getrokken zwaard boven de deur van het raadhuis had gezien.

Gevangenis rond 1664.

Leeuwarden bleef in de 17de eeuw het centrum van de zware strafrechtspraak van het Hof van Friesland.

  • 1659, 10 september: Pieter Pybes van Ackerwolde, al zeven keer gegeseld en drie keer gebrandmerkt, is opgehangen wegens overtreding van verbanning en diefstal.
  • 1659, 15 oktober: Auck Jouckes van Lippenhuizen is wegens het doden van haar eerstgeboren kind in een zak bij de galg ter dood gebracht; het afschrift noemt de precieze wijze daar niet. Haar lichaam werd daarna, nog in de zak, op een rad tentoongesteld met een gemaakte doorgesneden pop in de ene hand en een mes in de andere.
  • 1664, 13 februari: Cornelis Eeuwes van de Kortswagen is onthoofd wegens moord.
  • 1665, 6 mei: Durk Gerrits van Boxum is wegens het vermoorden van zijn vrouw gewurgd aan een staak, waarna zijn nek werd gebroken en zijn lichaam op een rad werd geplaatst.
  • 1665, 25 november: Bauke Douwes van Beetgum is onthoofd wegens een manslag bij de Beetgumer molen.
  • 1667, 23 maart: Jildu Toepkes van Toppenhuizen is wegens het doden van haar pasgeboren kind verdronken in het water bij de galg.
  • 1667, 13 juli: Jurjen Hendriks van de Oude Schans is opgehangen wegens huisbraken.
  • 1667, 13 juli: Buwe Toppes van Nijkerk is wegens een moord van 16 augustus 1647 onthoofd. Hij was later gedagvaard maar niet verschenen.
  • 1667, 14 december: Jan Zacharias van Wommels is onthoofd wegens de moord op Jente Martens te Kollum.
  • 1672, 5 oktober: Philips Symons van Harlingen is onthoofd wegens doodslag.
  • 1673, 15 maart: Zacheus Abbema van Kollum had daar brand gesticht toen de meeste inwoners uit angst voor de Munstersen waren gevlucht. Hij is op de gerechtsplaats buiten de stad gewurgd en daarna met vuur gezengd. Zijn lichaam is de volgende nacht begraven.

1675, 27 maart: Lysbeth Teyes van Wetsens is wegens het doden van haar eerstgeboren kind verdronken bij de galg en daarna in een zak op een rad geplaatst met een pop in haar arm.

Herberg rond 1650.

Herberg rond 1650.

  • 1680: Arent de Wyse is opgehangen wegens openbare geweldpleging en huisbraak.
  • 1682, 3 juni: Jetske Siercx van Leeuwarden is gewurgd en haar lichaam op een rad geplaatst wegens het vergiftigen van haar werkgeefster, de echtgenote van advocaat P. Jnia.
  • 1685, 14 februari: Thomas Hansen van Harlingen is onthoofd wegens manslag in Leeuwarden.
  • 1686: Feyck Doedes, moeder van Tryn Jacobs, kreeg dezelfde straf wegens medeplichtigheid.
  • 1686, 30 januari: Saake Hansen van Oudehaske is gewurgd, met vuur gezengd en op een rad geplaatst wegens diefstal en brandstichting in De Knipe.
  • 1686, 6 februari: Jan Jansen van Groningen is op dezelfde wijze gestraft wegens brandstichting in Berlikum.
  • 1686, 10 juli: Anthony Aberd van Bergum is onthoofd wegens manslag.
  • 1686, 13 november: Doedt Sjoerdts van Wirum is wegens het vermoorden van haar eerstgeboren kind in het water bij de galg verdronken. Daarna is haar lichaam op een rad gelegd, met in een hand een gemaakte pop die met een bonte doek om de hals was vastgebonden.
  • 1686, 27 november: Tryn Jacobs kreeg dezelfde straf wegens het doden van haar pasgeboren kind.
  • 1688, 20 oktober: Sjouk Sjoerds van Lippenhuizen kreeg een vergelijkbare straf wegens het doden van haar pasgeboren kind.
  • 1689, 29 juni: Catharina Adams van Leeuwarden is in een zak verdronken in het water bij de galg wegens het verdrinken van haar dochtertje van ongeveer acht maanden in een regenwaterbak.

1690, 6 december: Griet Symons van Sint-Jacobiparochie is wegens brandstichting gewurgd aan een staak en daarna in het vuur tot as verbrand.

Harlingen rond 1664.

Harlingen rond 1664.

  • 1691, 19 december: Grietje Symons van Jelsum is wegens brandstichting in Feitsma-State te Huizum, waar zij als meid werkte, gewurgd en daarna verbrand.
  • 1695, 9 maart: Meinart Gabes van Wolterswolde is gewurgd en op een rad geplaatst wegens de moord op een vrouw.
  • 1698: Thomas Hendriks van Elst uit Gelderland is eveneens gestraft voor de huisbraak te Ackerwoude.
  • 1698: Heerke Hendricks van Beetsterzwaag kreeg voor dezelfde zaak dezelfde straf.
  • 1698, 16 juli: Matthijs Jurjens van Praag is opgehangen wegens huisbraak met anderen te Birdaard.
  • 1698, 17 september: Hendrik Groman uit Hannover is opgehangen wegens twee huisbraken.
  • 1698, 10 december: Hendrik Burgers Snepel is onthoofd wegens incest met zijn schoonmoeder.
  • 1698, 17 december: Janneke Tasseney van Groningen is opgehangen wegens huisbraken te Lollum in Ackerwoude.
  • 1699, 13 mei: Johan Bergman uit het graafschap Lippe is onthoofd wegens muiterij in de provincie; zijn hoofd werd op een staak bij de galg geplaatst.
  • 1699, 18 november: Gatse Gerrits van Jorwert is opgehangen wegens huisbraak en diefstal in het huis van Auke Jurgens onder Augsbuur.
  • 1699, 18 november: Roelof Heynes van Hoogeveen, medeplichtige van Gatse Gerrits, kreeg dezelfde straf.

1699, 16 december: Gijsbert Jacobs van Leiden, die voor de zevende keer uit het tuchthuis was ontsnapt en daarnaast van eerdere huisbraken werd beschuldigd, is opgehangen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

De Brol en het Blokhuis in Leeuwarden

Historische kaart van Johan Sems, Leeuwarden 1603, met Brol, Blokhuis en Kanselarij

De kaart van 1603 toont belangrijke gerechtsplaatsen in de stad. De precieze uitvoeringsplaats verschilde per vonnis. Kaart en geschiedenis van de gerechtsplaatsen in Leeuwarden.

Leeuwarden

Het Hof van Friesland sprak de zware criminele vonnissen uit vanuit Leeuwarden.

Inkwartiering rond 1650.

Inkwartiering rond 1650.

Markt rond 1664.

De Brol was een centrale publieke plek in de stad.

Leeuwarden in de 17de eeuw

Scheepvaart rond 1650.

Zeevaart, soldaten en reizigers brachten mensen uit verschillende gebieden samen.

Harlingen in de 17de eeuw

Inkwartiering rond 1650.

Inkwartiering rond 1650.

Dokkum rond 1650.

Tryn Hendriks, die in 1668 voor het Hof kwam, verklaarde uit Dokkum afkomstig te zijn.

Dokkum in de 17de eeuw

Dorpsleven rond 1650.

Dorpsleven rond 1650.

Misdaad en straf in Friesland

Rechtspraak en galgen vóór de centralisatie in Leeuwarden

Terechtstellingen in Friesland, 1500-1550

Misdaad en straf in Friesland, 1500-1550

Terechtstellingen in Friesland, 1550-1600

Misdaad en straf in Friesland, 1550-1600

Terechtstellingen in Friesland, 1600-1650

Misdaad en straf in Friesland, 1600-1650

Terechtstellingen in Friesland, 1650-1700

Misdaad en straf in Friesland, 1650-1700

Terechtstellingen in Friesland, 1700-1750

Misdaad en straf in Friesland, 1700-1750

Terechtstellingen in Friesland, 1750-1800

Misdaad en straf in Friesland, 1750-1800

Dagelijks leven

Bronnen

Historische toelichting

Aanvullende historische context bij de vonnissen.

De tweede helft van de 17de eeuw laat in de vonnissen een mengeling zien van geweldsdelicten, brandstichting, huisbraak, herhaalde overtreding van verbanning en zaken rond kinderdood. De straf bleef sterk openbaar: een lichaam kon na de executie op een rad worden geplaatst of een hoofd op een staak worden gezet. Dat was tentoonstelling ná de terechtstelling en moet niet automatisch met de executiemethode zelf worden verward.

Bij enkele zaken was de galgplaats zelf echter ook de plaats van uitvoering. Bij Auck Jouckes (1659) zegt het afschrift dat zij in een zak bij de galg ter dood werd gebracht; het noemt daar niet uitdrukkelijk verdrinking. Bij Lysbeth Teyes (1675) en Doedt Sjoerdts (1686) staat wél expliciet dat zij in het water of diep bij de galg werden verdronken. Hun lichamen werden daarna op een rad tentoongesteld. Hier lagen executie en expositie dus op of bij hetzelfde buitenterrein.

Niet-dodelijke straffen uit dezelfde periode staan op Misdaad en straf in Friesland, 1650-1700.

1672 en 1673: oorlog werkte door in strafzaken

Het Rampjaar 1672 en de dreiging van de bisschop van Münster vormden ook in Friesland de achtergrond van strafzaken. Het vonnis tegen Zacheus Abbema uit Kollum vermeldt bijvoorbeeld dat hij brand stichtte terwijl veel inwoners uit angst voor de Munsterse troepen waren gevlucht. Zo'n detail maakt duidelijk dat een individuele zaak soms alleen goed te begrijpen is tegen de achtergrond van oorlog en ontwrichting.

Meer over het dagelijks leven in deze eeuw:

1668: getuigen spreken zelf

Een van de sterkste persoonlijke bronnen uit deze periode gaat juist over een zaak die niet met de dood eindigde. In Harlingen werden in 1668 getuigen gehoord over Tryn Hendriks uit Dokkum en soldaat Christiaan Wolters. Hun verklaringen zijn later door Balthasar Bekker gepubliceerd. Daardoor horen we niet alleen de uiteindelijke straf, maar ook wat betrokkenen zelf beweerden te hebben gezien en gevoeld.

De zaak Tryn Hendriks en Christiaan Wolters (1667-1668) geeft die verklaringen in modern Nederlands weer. De oorspronkelijke 17de-eeuwse bron is te lezen bij DBNL - Balthasar Bekker, De betoverde wereld.

De lijst hieronder is gebaseerd op het afschrift van Wopke Eekhoff van opmerkelijke criminele sententies van het Hof van Friesland. Het is geen volledige lijst van alle strafzaken in deze periode.

Brontekst

Chronologische lijst en uitvoerige sententies, afschrift Wopke Eekhoff.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.