Bolsward in de 16de en 17de eeuw

De 16de eeuw begon rampzalig voor Bolsward. De stad lag midden in de strijd tussen Saksen, Gelre, Bourgondië en verschillende Friese partijen. Soldaten trokken door de straten, eisten voedsel en geld en wisselden regelmatig van partij.

1503: brand in het Minderbroedersklooster

Eind augustus 1503 brandde het Minderbroedersklooster vrijwel geheel af. Alleen de kerk bleef gespaard. Grote stadsbranden waren extra gevaarlijk doordat veel huizen nog uit hout, riet en andere brandbare materialen bestonden.

1515: inwoners vluchten

Toen de Zwarte Hoop in 1515 naderde, verlieten de Gelderse soldaten Bolsward. De burgers voelden zich niet sterk genoeg om de stad zelf te verdedigen. Veel inwoners vluchtten; welgestelde burgers trokken vooral naar Sneek. Vier oude mannen konden niet wegkomen en werden door de huurlingen gedood.

De Zwarte Hoop bleef ongeveer drie weken in de stad. Op 19 mei werd Bolsward op verschillende plaatsen tegelijk in brand gestoken. Bijna alle huizen gingen verloren.

1517: geen geld, geen markt

In 1517 zaten Gelderse huursoldaten in Bolsward zonder soldij. Dat had direct gevolgen voor het dagelijks leven. Boeren brachten nauwelijks nog voedsel naar de stad, omdat de soldaten niet konden betalen. De troepen gingen vervolgens kloosters en boeren in de omgeving lastigvallen en plunderen.

Uiteindelijk verkochten de huursoldaten de stad en het aanwezige geschut aan de Bourgondiërs. Ze kregen 6.000 Emder guldens achterstallige soldij betaald en legden daarna een nieuwe eed af.

De soldaten van Bolsward lopen over

1518: een gedwongen bedevaart

Ook strafrecht kon ingrijpen in een persoonlijk leven. Meester Albert van Bolsward zat gevangen, maar invloedrijke geestelijke en wereldlijke personen kregen hem vrij. De voorwaarde was zwaar: hij moest binnen acht dagen het land verlaten en naar Santiago de Compostela reizen. Tijdens de oorlog mocht hij zonder toestemming niet naar Friesland terugkeren. Vier mannen stonden voor grote bedragen borg voor zijn gedrag.

Meester Albert van Bolsward moet op bedevaart

Bolsward rond 1664.

1553: Hid Hero sticht een weeshuis

Weduwe Hid Hero richtte in 1553 een eigen huis voor wezen op. Daarvoor waren wezen afhankelijk van het algemene Armhuis. Hid Hero bepaalde dat kinderen er niet alleen onderdak en eten moesten krijgen, maar ook opvoeding en opleiding. Zij schonk haar vermogen aan de stichting om de zorg blijvend te financieren.

Een verzorgde oude dag in het Sint Anthony Gasthuis

Het Sint Anthony Gasthuis was niet alleen bedoeld voor arme inwoners. Oudere Bolswarders konden zich er inkopen als provenier. Een provenier betaalde een bedrag of droeg bezit over en kreeg daarvoor in principe levenslang onderdak, eten en verzorging.

Een concreet voorbeeld is Jacob Gysberts, voormalig burgemeester van Bolsward en vader van Gysbert Japicx. Hij liet zich in 1647 in het gasthuis opnemen en betaalde daarvoor 300 Carolusgulden. Voor een oudere burger met enig vermogen kon zo'n plaats zekerheid geven wanneer zelfstandig wonen moeilijker werd of wanneer familie de dagelijkse verzorging niet kon overnemen.

Ook mensen die de gewone inkoopsom niet konden betalen, konden soms tegen een lager bedrag, gratis of in ruil voor werkzaamheden worden opgenomen. Voor andere arme inwoners bleven kerkelijke en particuliere armenzorg belangrijk.

1615: het nieuwe stadhuis

In 1615 begon de bouw van het beroemde renaissance-stadhuis. Het gebouw paste bij een stad die zich na de verwoestingen van de 16de eeuw opnieuw als handels- en bestuurscentrum wilde presenteren.

In het reisdagboek van 1664 beschrijven Jarich van Ockinga en Tinco van Andringa hoe zij van Leeuwarden naar Bolsward reden, in de Doelen logeerden en vervolgens het trekschip namen naar Workum. Hun reis van Friesland naar Holland noemt ook de reistijden en de overnachtingsplaatsen.

Bolsward rond 1664.

Pest in de stad

Aan het einde van de 16de en in de 17de eeuw werd Bolsward verschillende keren door pest getroffen. Ziekte kon zich in een dichtbebouwde stad snel verspreiden. Ook de Friese dichter Gysbert Japicx stierf in 1666 tijdens een pestuitbraak.

Inkwartiering rond 1650.

Een stad van ambachtslieden, schippers en marktbezoekers

De wederopbouw na de brand van 1515 betekende jarenlang werk voor timmerlieden, metselaars, smeden en vervoerders. In de 17de eeuw kwamen daar handelaren, schippers en ambachtslieden bij die leefden van de boter- en kaasmarkt en van de verbindingen met Makkum, Workum en Sneek. De grachten waren tegelijk vaarweg, laadplaats en onderdeel van het dagelijkse straatbeeld.

Rechtspraak en gebeurtenissen in de 16de en 17de eeuw

In 1535 bezetten wederdopers het klooster Bloemkamp bij Bolsward. Daarna volgden vervolgingen, waaronder de veroordeling van vrouwen in de zaak-Oldeclooster.
In 1603 verwondde Syuerd Jans uit Nijland een man uit Schettens in een herberg in Bolsward. Op 26 januari 1605 werd Sjoerd wegens twee doodslagen onthoofd.

Verder

Rond 1500: de galg bij het Galgerak

J.A. Mol lokaliseert de Bolswarder galg bij het Galgerak: het eerste deel van de Witmarsumer vaart ten westen van de Blauwpoort. Omdat aan de zuidzijde in de 16de eeuw al bebouwing stond, acht hij een plek aan de noordzijde het waarschijnlijkst, op of bij het latere perceel B286. Het Bolswarder stadsrecht van 1455 ging al uit van de mogelijkheid om dieven te laten hangen. De precieze plaats berust op latere veld- en waternamen en is daarom een historische reconstructie.