Wommels in de 16de en 17de eeuw
Land, namen en een betwist kerkhof
Op 26 maart 1543 lieten pastoor Haeye en vier kerkvoogden vastleggen waar de kerk van Wommels inkomsten uit ontving. Bij Swyns gebruikte Jelte Mennezoon een boerenplaats. Bij Walpert lag land in gebruik bij Hoyte Gerroltszoon en Douwe Lolckeszoon. Daarnaast kwam de kerk geld toe uit land bij Stapert en Westerlittens. Het ging niet alleen om opbrengsten: Eelcke Hottinga weigerde een half pondemaat bij het oude kerkhof af te staan of het huis op dat land te verbeteren. Ook over twee pondematen bij Burgwerd bestond onzekerheid.
De familie Stapert en de twee boerenplaatsen
Op de terp Stapert ten zuiden van Wommels lag het huis van de familie Stapert. In het begin van de 16de eeuw woonden daar Epe Stapert en zijn vrouw Hylck. Hun zoon Hans Epes Stapert was in 1531 kerkvoogd, in 1532 mederechter van Hennaarderadeel en op 22 juli 1532 als vertegenwoordiger van Hennaarderadeel betrokken bij afspraken over het uitgraven en verbeteren van de Zijlroede naar Makkum. Hans was getrouwd met Tjets Sipkes Oegema.
Het kerkelijke inkomstenregister van 1543 noemt twee zaten bij Stapert. Uit de plaats van Hans ontving de kerk jaarlijks 18 stuivers. Op de plaats van Botte Stapert lag een halve pondemaat terpland waarvoor 12 stuivers huur werd betaald. Botte betaalde ook een floreen aan de pastorie; het register noemt daarnaast een hogere aanspraak van een floreen en tien stuivers.
"Item noch XVIII stuvers jaerlicx renten in Hans Epis zaete toe Stapert, bysproecken in voertijden van Hijlck Epis weduwe."
Op Stapert werd in 1515 Hans' zoon Sipcke geboren. Hij kreeg later de naam Cyprianus Vomelius en werd jurist, geleerde en dichter. Een andere zoon, Epe Hanses Stapert, beoefende landbouw en was dorpsrechter. Hij werd in 1555 door keizer Karel V in de rijksadelstand verheven.
Ook in de 17de eeuw woonden er leden van de familie Stapert. Epe Hessels Stapert was in 1618 landbouwer op Stapert. Hij diende later als luitenant te voet, onder meer in 1634-1643 en 1645-1646. Zijn vrouw Botke Agges Agema overleed op 2 april 1664 in Wommels. Hijzelf overleed op 7 mei van dat jaar. De genealogie vermeldt daarna andere takken van de familie buiten Wommels, maar geen latere bewoner van de oude state met deze naam.
Voor het dorp was ook het vervoer over water van belang. In 1610 stond bij de toen al genoemde herevaart een huis op pastoriegrond. In 1638 kwam de Bolswarder Trekvaart tot stand. Langs de Noorderhaven groeide bebouwing bij het water, waaronder de herberg De Witte Swaen. Over de latere schippers en hun boten staat meer bij Wommels in de 18de eeuw.
Volgens een oude Wommelser vertelling streden Agge van Stapert en Bokke van Walpert om Bertha. Het paard van Bokke zou zijn gevallen, terwijl het paard van Agge bleef staan. Aan deze paarden dankten de terpen volgens het verhaal hun namen. Het is een volksverhaal, geen vastgestelde gebeurtenis.
De namen van de kerkvoogden
Bij de verklaring stonden Haeye Hoytezoon, Doecke Walta, Gerbe Douwezoon, Doecke Britzaard en Attie Meynssen. In het bewaarde stuk verklaarden zij dat de opgesomde bezittingen bij de kerk hoorden. De notitie was geen anoniem belastingcijfer, maar werd namens deze mannen ondertekend.
De woorden van de kerkvoogden in 1543
"Dat deese voergenoemde gueden ende landen bijhoeren tot die kercke van Wommels ende gheen meer, nae onse beste wetenschap ende kennisse"
De kerkvoogden bevestigden dat de opgesomde goederen volgens hun kennis aan de kerk behoorden. Ze zetten hun namen onder de verklaring van 26 maart 1543.
1552: vijf harnassen en vier roeren
De monsterlijst van 1552 schrijft Wommels een levering van vijf harnassen met ringkragen, vier roeren, spiesen en degens voor. Onder de genoteerde mannen staan Tyets Hottinga, Doecke Sippens, Gerben Martens, Gosse Britzaard en Gerben Douweszoon. De lijst noemt militaire uitrusting, maar beschrijft geen veldslag die op dat moment in Wommels werd uitgevochten. Elders in Friesland trokken tijdens de 16de-eeuwse strijd gewapende groepen door de dorpen.
Werkplaatsen en herbergen
Jelle Miedema heeft de oude eigenaars en bewoners van huizen in Wommels onderzocht. In de zeventiende eeuw waren er onder andere een molen aan de Trekweg, een smederij, een chirurgijnshuis en een jeneverstokerij. Aan de Noorderhaven stond tot ten minste 1666 de herberg De Witte Swaen. De huizen zijn per perceel terug te volgen, met wisselende eigenaren en gebruikers.
Een herberg, een rechtskamer en een gevangenhuis
Aan de noordzijde van De Terp lag in het begin van de 17de eeuw een herberg met meerdere gebouwen en erven. Er hoorde een waercamer bij, waarin recht werd gesproken. Vlakbij stond een tuchthuijs, ook gevangenhuis genoemd. In de herberg vonden ook gerechtelijke zittingen plaats.
Ferck Doedes was herbergier. Na hem trad Tako Douwes op als herbergier; hij was ook executeur. In 1637 wordt Douwe Rijuerdts als voormalige herbergier vermeld, gevolgd door Nanne Claes. In 1647 kwam er bij de brug een nieuwe herberg. De oude herberg aan De Terp raakte vervolgens in verval. Aan de Noorderhaven bestond in de 17de eeuw ook de herberg De Witte Swaen. De namen van de herbergen komen op verschillende plaatsen in de archiefstukken voor.
1624: afspraken voor het dorp
In 1624 maakten de edelen, eigenerfden en andere inwoners van Wommels dorpsverordeningen. De tekst werd opgenomen in het grietenijarchief van Hennaarderadeel en is met een transcriptie en moderne vertaling gepubliceerd. Een eigenerfde was een boer die zijn grond zelf bezat. Het document laat zien wie bij plaatselijke regels betrokken waren.
1514: een soldaat vermoord, een onthoofding in Wommels
In augustus 1514 reisde grietman Tjalling Botnia naar Leeuwarden voor de rechtszaak tegen een man die in Hennaarderadeel een soldaat had vermoord. Eind september werd de veroordeelde in Wommels onthoofd. Waar het schavot precies stond, is onbekend. J.A. Mol vond de vermelding in een dossier dat in Dresden wordt bewaard. Het is niet vastgesteld dat hier een blijvend galgenveld lag.
1581: een wever moet in Leeuwarden blijven
Willem Thonis uit Wommels stond in september 1581 terecht wegens bedelarij en een ernstige verdenking van knevelarij. Bij wijze van gratie moest hij zich een jaar lang in Leeuwarden ophouden, zijn werk als wever ijverig voortzetten en zich ordelijk gedragen. Ook moest hij de kerkdiensten bezoeken en daarover een verklaring aan het Hof kunnen tonen. Knevelarij was in deze registratie een verdenking, geen afzonderlijk bewezen misdrijf.
Wat is nog zichtbaar?
- De Jacobikerk, met grafzerken en oude kerkinterieurs.
- Het gebied rond De Terp en de Noorderhaven.
- Sporen van vroegere adellijke bebouwing in de dorpsstructuur.
Andere perioden en plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u een oude brief, notitie, dagboek of foto over Wommels? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.