Wommels door de eeuwen heen
Een dorp op een terp
Wommels ligt in de Greidhoek, het Friese weidegebied tussen Bolsward en Sneek. De kerk staat op een hoge terp. Daar omheen liggen de straten Het Noord en de oudere dorpsbuurten; buiten de kern stonden boerderijen op kleinere terpen. In de kern werd gewoond, gehandeld en rechtgesproken. Buiten de kern draaide het werk om gras, koeien, melk en hooi.
De kerk, het land en de krijgslieden
Op 26 maart 1543 gaven pastoor Haeye Hoytezoon en de kerkvoogden de bezittingen van de kerk op. Ze noemden land bij Swyns, Walpert, Stapert en Westerlittens, met afzonderlijke jaarlijkse pachten. Over een stukje van het oude kerkhof bestond ruzie met Eelcke Hottinga. In 1552 moest Wommels vijf harnassen met ringkragen leveren, samen met vier vuurwapens, spiesen en degens. Bekijk Wommels in de 16de en 17de eeuw voor de namen en bedragen.
Ten zuiden van het dorp lag Stapert, een terp met een state en boerderijen van de familie Stapert. In 1543 stonden hier de boerenplaatsen van Hans en Botte Stapert. De kerk ontving jaarlijks 18 stuivers uit het land van Hans; voor een halve pondemaat bij Botte bedroeg de huur 12 stuivers. De familie was ook betrokken bij de plaatselijke rechtspraak. De geschiedenis van Stapert in de 16de eeuw bevat hun namen en de oude betalingen.
De familie Stapert woonde in de 16de en nog in de 17de eeuw op de gelijknamige terp. Epe Hessels Stapert, in 1618 landbouwer op Stapert en later luitenant, overleed op 7 mei 1664 in Wommels. Aan het einde van de 18de eeuw beschreef het Vaderlandsch woordenboek de vroegere state niet meer als adellijk huis, maar als een gewone boerderij. Wanneer het oorspronkelijke gebouw precies verdween of werd verbouwd, staat niet vast. De familie Stapert in de 16de en 17de eeuw.
Oorlog tussen Friese families
In de 15de eeuw vochten de Hottinga's uit Wommels tegen de Donia's uit Oosterend. In de plaatselijke geschiedschrijving staat dat de Hottinga's het Doniahuis in brand staken. De Donia's vielen daarop met hulp uit Sneek Wommels aan. Huizen en kerk werden geplunderd of in brand gestoken en vee werd weggevoerd. In 1491 werd volgens diezelfde geschiedschrijving een lid van de familie Donia gedood. In 1515 werd de Hottingastins opnieuw belegerd, ditmaal door Gelderse troepen. De bewoner Jarich wist volgens de overlevering verkleed als soldaat te ontsnappen.
De Terp: wassen, kaatsen en jaarmarkt
Het grasveld De Terp kwam in 1672 in bezit van het burgerlijk armbestuur. Bewoners huurden er plekken om wasgoed uit te spreiden en te laten bleken. Op en rond het veld werd ook gekaatst. Er waren veekeuringen, ringrijden en jaarmarkten. De straatnaam Keatsebaen komt al halverwege de 18de eeuw voor. Vanuit Wommels konden goederen over de Bolswardertrekvaart worden vervoerd naar Bolsward.
In de 17de eeuw lag bij de noordzijde van De Terp een herberg met een kamer waar recht werd gesproken. Vlakbij stond een gevangenhuis. In 1647 kwam er een nieuwe herberg bij de brug. De namen van de herbergiers en de bebouwing zijn in de oude huisakten terug te vinden.
De trekvaart en de Noorderhaven
Sinds 1638 liep de Bolswarder Trekvaart langs Wommels. Aan de Noorderhaven, een opvaart bij de trekvaart, stonden huizen en een timmerschuur. Een akte uit 1782 beschrijft een schuur die "tot aan de Have" reikte. De oude stukken noemen ook het onderhoud van de wallen en het vaarwater. Bij de korenmolen aan de Trekweg hoorde in 1777 een schip met zeil en tuig en een scheepshuisje. Meer over de bebouwing en het watervervoer in Wommels in de 18de eeuw.
Een adellijk huis wordt volkstuintjes
Vlak bij de kerk lag Sminiastate met het park It Bosk. Na afbraak van het huis rond 1870 werden 72 stukjes van het park aan arbeiders verhuurd als moestuin. Zo kwam grond uit het park van een grietmansfamilie in gebruik bij huishoudens uit het dorp. In 1892 en 1893 kwamen zuivelfabrieken: melk van boeren werd voortaan ook buiten de eigen boerderij verwerkt.
Wat is nog zichtbaar?
- De hooggelegen Jacobikerk en het grasveld De Terp.
- De rest van de gracht langs de Van Sminialeane.
- Het ijzeren toegangshek van Sminiastate bij het kerkhof.
- De vaart en de oude straten Het Noord en De Terp.
Andere perioden en plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u een oude brief, notitie, dagboek of foto over Wommels? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.