Oldeclooster in 1535: het beleg en de verdronken vrouwen

Vervolging van wederdopers in 1535

In de jaren 1530 werden in Friesland mensen vervolgd omdat zij zich na een eigen geloofsbelijdenis lieten dopen en verboden geloofsbijeenkomsten hielden. Deze wederdopers weken daarmee af van de katholieke kerk. De overheid beschouwde hen als ketters. Al op 16 maart 1535 werd Andries Claaszoon wegens herdoop en samenkomsten met wederdopers onthoofd.

Van vervolging naar een gewapende groep

In de winter van 1534-1535 kwamen berichten en boeken uit het belegerde Munster naar Friesland. Daar hadden dopers een eigen bewind gevestigd. Jan van Leiden riep geloofsgenoten op om steun te brengen. Onder de gezanten was Jan van Geelen, een man met militaire ervaring die eerder hopman was geweest. De berichten uit Munster gingen onder de Friese dopers van hand tot hand. Zij kwamen 's nachts in huizen bijeen en verzamelden wapens.

Ook de druk van de overheid nam toe. Wie uit de katholieke kerk wegbleef, riskeerde boetes en arrestatie. De veroordeling van Andries Claaszoon op 16 maart maakte die dreiging concreet. Behalve zijn terechtstelling volgden verbeurdverklaring van zijn bezit en brandstichting in zijn huis. Zijn vrouw en kinderen raakten hun onderdak kwijt.

Rond Pasen kwamen dopers bijeen bij Tzum, ten zuiden van Franeker. Stadhouder Georg Schenck van Toutenburg stuurde ongeveer tweehonderd beroepssoldaten op hen af. De groep bood zoveel gewapende tegenstand dat de soldaten moesten terugtrekken. Daarna trokken de dopers naar de omgeving van Bolsward. Mannen, vrouwen en kinderen zochten een gezamenlijke verblijfplaats in het klooster Bloemkamp bij Hartwerd, ook Oldeclooster genoemd.

De list bij de kloosterpoort

Nicolaas Meyndertsz. van Blesdijk beschreef later hoe de groep 's nachts bij het klooster aanklopte. De bezoekers deden zich voor als dienaren van de rode roe. Zij beweerden dat gewapende wederdopers hen bedreigden. De monniken openden de poort. Pas toen zagen zij wie er werkelijk voor hen stonden.

De monniken werd geen letsel toegebracht. Zij mochten vertrekken of blijven. In het klooster vernielden de bezetters beelden en sacramentshuisjes, waarin de gewijde hostie werd bewaard. Vervolgens richtten zij het omgrachte complex in voor verdediging. Onder hen waren mensen met krijgservaring. Nog dagelijks voegden anderen zich bij de groep.

De wegen worden afgesloten

De overheid liet de toegangswegen bewaken. Grietmannen en andere plaatselijke gezagsdragers kregen bevel met gewapende inwoners op aangewezen plaatsen te verschijnen. Schenck bracht burgers uit de steden en mannen van het platteland bijeen. Daarnaast nam hij soldaten uit de blokhuizen in dienst.

Hij vertrouwde niet uitsluitend op Friese inwoners om andere Friezen te bestrijden. Vooral de stedelijke manschappen en de mannen uit de Zevenwouden, waar de katholieke kerk sterker stond, werden ingezet. Rond het klooster kwam een belegeringsmacht met geschut te liggen. De bezetters konden niet meer vrij over de wegen vertrekken.

Onderhandelen met de stadhouder

Schenck naderde de bezetters onder de toezegging dat hij veilig met hen mocht spreken. Hij vroeg waarom zij het klooster hadden ingenomen en wat zij van het bestuur verlangden. Hun antwoord was dat zij bescherming zochten tegen vervolging. Zij vertelden over geloofsgenoten die 's nachts uit hun bed waren gehaald, gevangen waren gezet en terechtgesteld. Zij wilden niet van hun vrouwen en kinderen worden gescheiden en daarna afzonderlijk worden gedood.

De stadhouder antwoordde dat hij de bevelen van de keizer uitvoerde. Die duldde in zijn landen geen geloof dat van de katholieke kerk afweek. Wie anders wilde geloven, moest naar een land gaan waar dat werd toegestaan. De dopers antwoordden dat zij het evangelie en het oudste christelijke geloof wilden volgen. Bovendien waren grenzen en wegen zo streng bewaakt dat zij nergens veilig heen konden.

Schenck bood daarop een vrijgeleide aan, maar stelde een voorwaarde: de groep moest tien mannen aan hem uitleveren. Die wilde hij in zijn macht houden. De bezetters weigerden. Hun antwoord luidde in moderne Nederlandse hertaling:

Daarna beloofde Schenck hun een genadige behandeling als zij naar buiten kwamen. Een deel van de groep vertrouwde hem niet. Zij verwezen naar de dood van hun geloofsgenoten. Sommigen vroegen hun voorgangers of zij op de stadhouder mochten schieten, omdat zij hem goed konden raken. De voorgangers verboden dat: de toezegging van veiligheid moest worden nagekomen. Zij wilden niemand aanvallen voordat zij zelf met geweld werden aangevallen.

Bij het vertrek van de stadhouder schoot toch iemand. Het schot raakte een van zijn dienaren. Daarna werden de wegen nog scherper bewaakt om ontsnapping te verhinderen.

Kanonnen tegen de kloostermuren

De onderhandelingen liepen vast. Schenck liet het klooster met kanonnen beschieten. Blesdijk noemt twee soorten geschut:

• Zes slangen.
• Twee kartouwen.

De troepen deden twee vergeefse stormaanvallen. Na afgeslagen aanvallen werd de beschieting hervat. Uiteindelijk ontstond een opening in het klooster waar een aaneengesloten groep soldaten doorheen kon binnendringen.

De beschietingen dreven mensen in kelders en andere ruimten onder de grond. Instortende muren maakten voor hun ogen slachtoffers. Een deel van de bezetters bleef zich gewapend verdedigen en bracht de aanvallers verliezen toe. Anderen boden geen weerstand meer, geschrokken en bang door het schieten en het neervallende metselwerk.

De bestorming van 7 april

Op 7 april 1535 werd Oldeclooster stormenderhand ingenomen. Veel mensen kwamen bij de aanval om. Gewonde dopers werden gedood. Blesdijk noemt 62 mannen en 70 vrouwen met hun kinderen die levend gevangen werden genomen. Een deel van de mannen werd bij het klooster opgehangen. Andere gevangenen werden naar Leeuwarden gebracht. Daar volgden onthoofdingen en verdrinkingen.

De deelname van de groep aan de gewapende verdediging zegt niet welke handelingen ieder van de later veroordeelde vrouwen afzonderlijk heeft verricht. De namenlijst noemt hun aanwezigheid in Oldeclooster, maar beschrijft hun persoonlijke aandeel niet.

Mensen die ontkwamen

Blesdijk beschrijft verschillende ontsnappingen zonder de betrokken mannen bij naam te noemen:

• Een gevangene maakte zich los toen hij al bij de beul was en ontkwam in aanwezigheid van het leger van de stadhouder.
• Een man zat in een schuit en vroeg of men er water uit wilde hozen. Toen de schuit naar een kant overhelde, sprong hij eruit en ontkwam.
• Een ander hield zich enige tijd in een schoorsteen verborgen.

Drie andere mannen waren tijdens het beleg naar geloofsgenoten in Groningen gestuurd om hulp te vragen. Daar kwam een geheime bijeenkomst uit voort. Blesdijk beschrijft ook het verdriet en de onrust bij verwanten van de slachtoffers. Schenck bleef na de herovering beducht voor nieuw oproer.

Jan van Geelen na Oldeclooster

Jan van Geelen wordt in veel geschiedbeschrijvingen genoemd als een leider die aan het beleg ontkwam. Een betrouwbare beschrijving van zijn eigen vlucht uit het klooster ontbreekt. In mei 1535 was hij in Amsterdam betrokken bij de gewapende poging van dopers om het stadhuis in handen te krijgen. Die aanslag begon op 10 mei en werd de volgende dag neergeslagen. Geelen kwam daarbij om.

Het vonnis van 12 april 1535

Eenendertig vrouwen waren bij de wederdopers in Oldeclooster aangetroffen. Hun namenlijst hoort bij het doodvonnis van 12 april 1535.

De vrouwen zijn door verdrinking ter dood gebracht. Het ging om vrouwen uit verschillende plaatsen in Friesland. Bij verschillende namen is ook een woonplaats vermeld.

Hoe werden de vrouwen verdronken?

De vrouwen werden gedood door hen in het water te verdrinken. De gebeurtenis wordt verbonden met het Hempensermeer bij Hempens. In de latere lokale overlevering werden zij in zakken genaaid en in het meer geworpen. Of dit bij deze vrouwen werkelijk zo gebeurde, is niet vastgesteld. Ook het gebruik van boeien, het aan elkaar vastbinden of het gebruik van tonnen is voor deze terechtstelling niet aangetoond.

De overgeleverde namen

• 1. Marne Frouke, huisvrouw uit De Ryp
• 2. Alyt Claasdochter uit Franeker
• 3. Jetz, Colmers vrouw, uit Franeker
• 4. Rieme Douwesdochter uit Jelsum
• 5. Anske, Lieuwe Hayesdochter, uit Kollum
• 6. Tryn Ruerdtsdochter uit Kollum
• 7. Janthien Jacobs, huisvrouw van Nes
• 8. Wabbe Lysbethsdochter uit Pingjum
• 9. Tryn Willemsdochter uit Ried
• 10. Atte, Nanne Sybrantsdochter, uit Schingen
• 11. Barbara Geertsdochter uit Sexbierum
• 12. Anna Jans uit Tzum
• 13. Aefke, Harman Thijsdochter, uit Tzum
• 14. Inthie Claasdochter uit Wier
• 15. Barbara Dirks uit Wier
• 16. Ancke Sjoerdsdochter
• 17. Aefke Harmensdochter
• 18. Baucke Jorisdochter
• 19. Anne Luytthiesdochter
• 20. Jutter, weduwe van Jan Eysens
• 21. Tryn, Harmen Thijs huisvrouw
• 22. Abbe, Lieuwe Hayesdochter
• 23. Aefke Harmensdochter
• 24. Brecht, Harman Thijs vrouw
• 25. Frouw, Harmen Thijsdochter
• 26. Anne Jacklesdochter
• 27. Geerdt Namesdochter
• 28. Fedde Binnertsdochter
• 29. Geert Hansdochter

Menno Simons over het bloedvergieten

Menno Simons was in 1535 nog pastoor in Witmarsum. In zijn terugblik uit 1554 beschreef hij hoe de dood van de mensen bij Oldeclooster hem had aangegrepen. Hij verwierp hun gewapende optreden, maar schreef in moderne Nederlandse hertaling:

De bredere doperse beweging

De bezetting stond in de schaduw van de gebeurtenissen in Munster. Daar hadden dopers in 1534 de macht overgenomen en een rijk gevestigd dat zij als het nieuwe Jeruzalem beschouwden. Vanuit die stad kwamen oproepen om steun. In 1535 werden zowel het gewapende verzet in Oldeclooster als het doperse bewind in Munster bloedig neergeslagen.

Bij Oldeclooster ging het om verschillende vormen van geweld:

• De bezetters vernielden kerkelijke beelden en sacramentshuisjes en verdedigden het klooster met wapens.
• De troepen van de stadhouder beschoten en bestormden het klooster. Bij de strijd en het instorten van muren vielen doden.
• Na de herovering werden gewonden gedood en gevangenen opgehangen. In Leeuwarden volgden verdere terechtstellingen, waaronder de verdrinking van de vrouwen.

Werd Menno Simons hun leider?

Menno Simons werd een van de belangrijkste leiders van de vreedzame doperse gemeenten. Tijdens de bezetting van Oldeclooster was hij nog katholiek pastoor in Witmarsum. Hij leidde de bezetters niet en nam Geelens militaire rol niet over. Hij wees gewapend verzet om het geloof af.

In januari 1536 legde Menno zijn pastoorsambt neer. Ongeveer een jaar later vroegen enkele geloofsgenoten hem om als voorganger te werken. Hij beschreef zelf hoe zes, zeven of acht mannen bij hem kwamen en bleven aandringen. Rond 1537 bevestigde Obbe Philips hem als oudste, een voorganger die gemeenten begeleidde en dopelingen opnam.

Menno reisde, predikte en schreef. Samen met andere voorgangers, onder wie Dirk Philips, hielp hij gemeenten opbouwen die het dragen van wapens voor hun geloof afwezen. Zijn naam raakte zo sterk met deze richting verbonden dat de aanhangers mennisten of mennonieten werden genoemd. Hij werd geen leider van alle wederdopers: er bleven andere richtingen en leiders bestaan.

Ook vreedzame dopers bleven vervolgd worden, zoals later Rixt Heyne uit IJlst in 1556-1557.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.