Rixt Heyne uit IJlst: vervolging van een wederdoper, 1556-1557

Rixt Heyne woonde in IJlst in een schuitenmakershuishouden. In de jaren 1550 bestond daar een kring van wederdopers. Rixt werd wegens haar geloof vervolgd door het Hof van Friesland. Op 14 maart 1557 werd zij ter dood gebracht.

Wat waren wederdopers?

Wederdopers, ook anabaptisten genoemd, wezen de kinderdoop af. Zij vonden dat iemand pas gedoopt moest worden wanneer hij of zij zelf bewust voor het geloof kon kiezen. Wie als kind katholiek was gedoopt en zich later opnieuw liet dopen, werd daarom een wederdoper genoemd. In Friesland kreeg vooral de vreedzame richting rond Menno Simons veel aanhang.

De landsregering van Karel V en later Filips II stond maar één openbare godsdienst toe: het katholieke geloof. Bovendien werden de wederdopers nog lang in verband gebracht met radicale opstanden uit de jaren 1530. Hun samenkomsten, herdoop en afwijkende geloofsopvattingen werden daarom niet als een particuliere geloofskeuze beschouwd, maar als ketterij en een bedreiging van kerk en openbare orde.

Verboden door de wet

In de Nederlanden waren vanaf de jaren 1520 verschillende wetten tegen ketterij afgekondigd. In 1550 werden die bepalingen opnieuw samengebracht en aangescherpt. De wetgeving verbood onder meer het verspreiden en bezitten van verboden religieuze geschriften, het organiseren of bezoeken van verboden geloofsbijeenkomsten en het volharden in als ketters beschouwde leerstellingen. Op ketterij kon de doodstraf staan.

Een schuitenmakersgezin in IJlst

In het vonnis wordt Rixt aangeduid als “Ricx Heyne, Schuytemakers huysvrouwe”: Rixt, de vrouw van een schuitenmaker. Onderzoekers hebben haar man waarschijnlijk geïdentificeerd als Heyne Renicxzoon uit IJlst. Die Heyne werd al op 6 juni 1543 door het Hof van Friesland veroordeeld omdat hij verboden boeken in bezit had die tegen de afgekondigde godsdienstwetten ingingen. Hij kreeg een boete van 80 Carolusgulden. Omdat het vonnis over Rixt haar echtgenoot niet met zijn volledige naam noemt, blijft deze identificatie waarschijnlijk en niet geheel zeker.

Als het inderdaad om haar man gaat, waren hervormingsideeën al minstens dertien jaar vóór Rixts dood in haar directe huishouden aanwezig. Andere processen laten bovendien zien dat rond 1555 in IJlst wederdopers bijeenkwamen.

12 oktober 1556: arrestatie volgens de overlevering

Volgens de latere doopsgezinde martelaarsoverlevering werd Rixt op 12 oktober 1556 in IJlst gearresteerd en naar Leeuwarden gebracht. Haar man zou zijn ontkomen. Rixt was volgens dezelfde overlevering hoogzwanger en kreeg tijdens haar gevangenschap een zoon. Deze bijzonderheden staan niet allemaal in het bewaarde Hofvonnis, maar worden in latere overlevering vermeld.

Voor het Hof van Friesland

Het oorspronkelijke sententieboek vermeldt dat Rixt als gevangene voor het Hof van Friesland had bekend dat zij zich opnieuw had laten dopen en de sectariërs aanhing. Ook het bijwonen van hun bijeenkomsten speelde in haar zaak een rol. De oude tekst begint met de woorden: “Alzoe Ricx Heyne, Schuytemakers huysvrouwe, jegens-voirdige gevangeren voor den Hove van Frieslandt bekend ...”

In modern Nederlands: “Omdat Rixt Heyne, de vrouw van de schuitenmaker, die nu als gevangene voor het Hof van Friesland staat, heeft bekend ...”

Latere doopsgezinde bronnen vertellen ook dat zij tijdens de verhoren zwaar werd gemarteld.

Gevangenschap in Leeuwarden

Na haar arrestatie werd Rixt naar Leeuwarden gebracht en daar gevangen gehouden in afwachting van haar zaak voor het Hof van Friesland. Het Blokhuis bestond in deze tijd al en had gevangenruimten. Of Rixt daar zelf opgesloten zat, blijkt niet uit de stukken over haar zaak.

14 maart 1557: executie met water

Op 14 maart 1557 sprak het Hof het doodvonnis uit. Het sententieoverzicht vermeldt dat Rixt wegens wederdoop en het aanhangen van de sectariërs “metter water” werd geëxecuteerd en daarna “onder de galge” begraven.

Volgens de latere martelaarsoverlevering werd zij in een zak gedaan, waarna de zak werd dichtgebonden en zij werd verdronken. Het Hofvonnis zelf vermeldt alleen dat zij “metter water” werd geëxecuteerd.

Onder de galg begraven

Na haar dood kreeg Rixt geen gewone begrafenis op een kerkhof. Het vonnis zegt dat zij onder de galg werd begraven. Waarschijnlijk wordt daarmee de galg- en radplaats ten zuidwesten van Leeuwarden bedoeld, bij de Galgefenne langs het latere Galgediep. Deze plek werd gebruikt om lichamen van veroordeelden na de straf zichtbaar buiten de stad te houden; uit Rixts vonnis blijkt niet dat zij daar ook met water ter dood werd gebracht. Op een landmeterskaart van Jacob Heeres uit 1553 zijn daar een galg en een rad afgebeeld.

Wat gebeurde er met haar gezin?

Volgens de latere doopsgezinde overlevering ontsnapte haar man bij de arrestatie en kreeg Rixt tijdens haar gevangenschap een zoon. Over hun verdere leven geeft deze overlevering geen duidelijk vervolg.

Geen alleenstaand geval

Rixt was niet de enige inwoner van Friesland die wegens wederdoop ter dood werd gebracht. In dezelfde periode veroordeelde het Hof meer mannen en vrouwen wegens wederdoop, het aanhangen van verboden geloofsgroepen of andere als ketters beschouwde opvattingen. Terechtstellingen in Friesland 1550-1600 laat zien hoe vaak zulke vonnissen in de bronnen voorkomen.

Verder lezen

IJlst in de 16de eeuw geeft de achtergrond van de kleine stad waarin Rixt leefde.

Via Leeuwarden is meer te vinden over de stad waar het Hof van Friesland zetelde.