IJlst in de 17de eeuw

IJlst was in de 17de eeuw een kleine waterstad. Scheepvaart, scheepsbouw en houtbewerking waren belangrijker dan de omvang van het stadje doet vermoeden. De huizen stonden langs de Ee en de waterwegen vormden de straten waarover veel goederen de stad bereikten.

Ijlst rond 1664.

Geen stadsmuur, maar water als bescherming

IJlst had geen uitgebreid stelsel van wallen en bastions. Het stadje lag als het ware tussen het water. De toegangen over de Geeuw, It Sou en de Tsjerkesleat konden worden afgesloten. In de 17de eeuw stonden aan weerszijden van zo'n vaarweg palen in het water. Daartegen kon een drijvende boomstam als slagboom worden gelegd. Meer van zulke afsluitingen achter elkaar vormden een soort fuik. Op zulke plekken kon ook tol worden geheven.

Een stad waar boerderijen tussen de huizen stonden

Op kaarten uit deze eeuw is goed te zien dat IJlst niet overal dicht was bebouwd. Achter huizen lagen diepe erven en stukken land. Tussen de bebouwing en de Dijgreften werd grond agrarisch gebruikt. De Dijgreften waren twee smalle grachten die achter de huizen langs liepen en het oude langgerekte stadsdeel aan de oost- en westkant begrensden. Er stonden boerderijen in de stad en hooibergen op achtererven. Met een plank over een smalle gracht kon een bewoner van zijn huis naar zijn land lopen.

De beroemde overtuinen langs de gracht waren toen nog niet alleen siertuinen. Veel stukken grond hadden een praktische functie. Ze konden worden gebruikt als werkplek, bleek of tuin.

Hout kwam over het water

Scheepsbouw en houtbewerking vormden samen een belangrijk deel van de economie. Voor schepen waren grote hoeveelheden hout nodig. Hout werd uit Duitsland en Scandinavië aangevoerd en in en rond IJlst opgeslagen en verwerkt. Timmerlieden, houtzagers, scheepsbouwers, schippers en handelaren waren daardoor van elkaar afhankelijk.

1664: bijna iedere dag een schip naar buiten

Een overzicht van Schotanus uit 1664 laat zien hoe sterk IJlst met andere steden verbonden was. Op vrijdag voer een kaag naar Amsterdam. Op dinsdag en vrijdag ging een schip naar Leeuwarden. Maandag was er een verbinding met Joure, woensdag met Balk en donderdag met Workum. Naar Sneek voeren dagelijks twee schepen. Ook worden dagelijkse verbindingen met Hoorn en Deventer genoemd.

Zo'n beurtschip vervoerde niet alleen passagiers. Ook brieven, pakketten, voedsel en handelswaar gingen mee. Voor inwoners zonder eigen schip was de vaste beurtdienst de verbinding met de buitenwereld. In huis draaide het dagelijkse leven daarnaast om eten en drinken, kleding, kinderen en huishoudelijk werk.

Bakkerij rond 1650.

Wassen en bleken langs het water

Water was ook onderdeel van het huishouden. Wasgoed werd met de hand gewassen en textiel kon op gras worden uitgespreid om in zonlicht te bleken. Wonen, water en huishoudelijk werk in Friese steden. De open stroken bij de huizen kregen daardoor later de bekende functie als bleek en overtuin.

Wasdag rond 1650.

Een kleine stad met een groot vaargebied

IJlst verloor in de late middeleeuwen een deel van zijn marktfunctie aan Sneek, maar bleef in de 17de eeuw een bedrijvige plaats. De kracht zat niet in een grote bevolking, maar in de combinatie van water, vakmanschap en scheepvaart. Een schip dat in IJlst werd gebouwd kon buiten Friesland worden verkocht, terwijl hout en handelswaar van ver naar de stad kwamen.

De reconstructie naar Schotanus maakt die combinatie van water, huizen, erven en open grond goed zichtbaar.