IJlst in de 16de eeuw

De 16de eeuw begon voor IJlst onrustig. Friesland werd bevochten door Saksische, Gelderse en Bourgondische machthebbers. Voor een kleine stad aan belangrijke vaarwegen betekende dat troepen, belastingen en het risico dat de stad zonder veel weerstand werd ingenomen.

1552: geen afzonderlijke IJlster monsterlijst bewaard

Van de wapenschouw van 3 februari 1552 zijn lijsten van zes Friese steden bewaard gebleven: Harlingen, Bolsward, Sneek, Workum, Staveren en Sloten. IJlst staat niet tussen deze bewaarde stadslijsten. Daarom kunnen de honderden namen uit de Sneker lijst of de dorpslijsten van Wymbritseradeel niet als IJlster inwoners worden gepresenteerd.

Voor IJlst is de wapenschouw van 1552 vooral regionale achtergrond. In het nabijgelegen Sneek werden 442 inschrijvingen met wapens en veel beroepen vastgelegd. De Friese monsterlijsten van 1552 en hun beperkingen.

De Friese monsterlijsten van 1552 en hun beperkingen

Een kleine stad zonder zware vestingwerken

IJlst was geen sterke vestingstad zoals sommige andere Friese steden. Water bood wel bescherming. De bebouwing lag tussen waterlopen en laag land. Daardoor kon de toegang over het water worden bewaakt, maar de kleine stad kon een groot leger moeilijk tegenhouden.

1500: verzet tegen Saksische soldaten

In 1500 verdronken inwoners een in IJlst gelegerde Saksische soldaat. Het past in de gespannen verhouding tussen Friezen en het Saksische bestuur. Soldaten moesten worden ingekwartierd en de oorlog kostte de bevolking geld.

Het verzet in IJlst in 1500.

1514: de Geldersen nemen IJlst in

In 1514 trok een leger van de hertog van Gelre Friesland binnen. IJlst was slecht verdedigd en werd snel ingenomen. Voor inwoners veranderde daarmee de machthebber, maar het grootste directe probleem was de aanwezigheid van krijgslieden die onderdak, voedsel en vervoer nodig hadden.

De Gelderse aanval op IJlst in 1514.

1516: drieduizend soldaten bij IJlst

In oktober 1516 arriveerde de Bourgondische bevelhebber Floris van Egmond met ongeveer drieduizend man bij IJlst. De troepen waren per schip vanuit Stavoren en Workum gekomen. Voor een stadje met hooguit een fractie van dat aantal inwoners moet zo'n leger enorm zijn geweest. Volgens tijdgenoot Worp van Thabor vertrok het leger na ontvangst van een brief weer richting Workum en Stavoren.

IJlst wordt in 1516 bezet en weer opgegeven.

Het karmelietenklooster

Bij de Mauritiuskerk stond een karmelietenklooster. Het was in de late middeleeuwen ontstaan en hoorde eeuwenlang bij het religieuze leven van IJlst. In de 16de eeuw kreeg het klooster het steeds moeilijker. De oorlogen van de jaren 1520 brachten schade en het protestantisme kreeg steeds meer aanhang.

1572: de Geuzen verwoesten het klooster

In 1572 waren in Friesland kerken, kloosters en geestelijken doelwit van de Geuzen. Op 5 juli werd het karmelietenklooster van IJlst verwoest. De overgebleven gebouwen verdwenen later en in 1580 werden de kloostergoederen verkocht. Voor IJlst betekende dit het einde van een instelling die al bijna twee eeuwen deel van de stad was geweest.

Van katholiek naar gereformeerd

De godsdienstige verandering ging verder dan het verdwijnen van het klooster. De oude kerk bleef staan, maar werd voortaan door de gereformeerden gebruikt. Voor inwoners veranderden kerkdiensten, bestuur en de positie van geestelijken. Katholieke erediensten verdwenen uit het openbare stadsleven. Gebruiken rond huwelijk en overlijden.

Werk en handel gingen door

Ondanks oorlog en godsdienststrijd bleef IJlst een handels- en ambachtsstadje. Houtbewerking en scheepsbouw waren belangrijk. Ook het boerenleven rond de stad bleef een belangrijk deel van het bestaan. De ligging aan het water maakte vervoer van hout en andere zware goederen mogelijk. Tegelijk verloor IJlst als marktstad terrein aan het grotere Sneek.

Verder door IJlst