Harlingen in de 16de eeuw

Harlingen veranderde in de zestiende eeuw van een kleine kuststad in een versterkte havenstad. Schepen brachten soldaten, handelswaar, vluchtelingen en nieuws binnen. De uitbreiding van de havens en de oorlog in de Nederlanden veranderden het dagelijks leven ingrijpend.

Rond 1500: waar stond de Harlinger galg?

Rond 1500 beschikten vrijwel alle Friese steden en grietenijen over hoge rechtspraak en een galg voor kapitale straffen. Voor veel plaatsen kon historicus J.A. Mol zo’n galg aan een veldnaam, waternaam of perceel koppelen. Harlingen is juist een van de uitzonderingen: Mol schrijft dat er voor de stad geen galg-gegevens bekend zijn. Daarom wordt hier geen plaats of route naar een Harlinger galg gereconstrueerd.

1504–1516: Harlingen als toegangspoort over zee

De haven was al vroeg van militair belang. In 1504 kwam hertog George van Saksen via Harlingen Friesland binnen. Tijdens de strijd van 1515 onderschepte Grote Pier schepen die naar Harlingen voeren. In 1516 kwamen opnieuw grote aantallen soldaten via de haven het gewest binnen.

• Worp van Thabor over de komst van George van Saksen in 1504
• Worp van Thabor over schepen naar Harlingen in 1515

1551: schippers en het paalgeld

Harlinger schippers voeren geregeld naar Amsterdam. In 1551 klaagde het Amsterdamse stadsbestuur dat zij niet altijd het zogenoemde paalgeld betaalden. Uit dat geld werden bakens en andere zeetekens onderhouden die schepen hielpen veilig te varen. Amsterdam wilde daarom in Harlingen iemand aanstellen die het geld bij de schippers kon innen.

Hoe Harlinger armenvoogden tonnen en bakens gingen onderhouden

Zo'n klein conflict maakt zichtbaar dat veilige scheepvaart niet vanzelf sprak. Schippers waren afhankelijk van geulen, bakens en herkenningspunten langs de kust.

1543 en 1565: de stad groeit

De handel en scheepvaart namen toe. Harlingen breidde in 1543 en opnieuw in 1565 uit. Bij de uitbreiding van 1565 werd gewerkt volgens een plan van Jacob van Oyen. De Noorderhaven kwam binnen de stad te liggen en de bebouwing schoof verder op.

1568: 1.800 soldaten komen aan land

Op 17 mei 1568 werden volgens de Harlinger stadsgeschiedenis ongeveer 1.800 soldaten in koninklijke dienst in de haven aan land gezet. Zij trokken verder Friesland in. Kort daarop werd het leger waarbij zij zich aansloten bij Heiligerlee verslagen. Voor inwoners van een havenstad betekende de Opstand dat kades en straten niet alleen koopwaar maar ook troepen, wapens en paarden te verwerken kregen.

Een Harlinger wordt watergeus

Piet of Peter Smit was in Harlingen geboren. Hij week in 1567 uit toen Alva naar de Nederlanden kwam en sloot zich bij de watergeuzen aan. In 1571 kocht hij in Emden kruit voor de geuzenkapitein Jan Abels. In 1572 wordt hij zelf als kapitein genoemd. Zijn levensloop verbindt de Harlinger haven rechtstreeks met de strijd op zee.

Piet Smit en de Watergeuzen, 1567–1572

Rond 1572: zoutketen en tichelwerken buiten de wallen

1574: de zeedijk wordt verhoogd

Stadhouder Caspar de Robles liet in 1574 de zeedijk verhogen. Voor Harlingen was de dijk tegelijk bescherming tegen de zee en onderdeel van de toegangsroute langs de kust. Dijkwerk betekende zwaar handwerk met aarde, klei, kruiwagens en schepen die materiaal aanvoerden.

Voor gewone Harlingers betekende deze oostelijke buitenbuurt werk buiten de scheepvaart alleen: bij zoutketen, steen- en tegelbedrijven en langs het water naar Franeker. De kaart uit omstreeks 1572 maakt zichtbaar dat haven, nijverheid en vervoer over water dicht bij elkaar lagen.

Naast de zoutketen lagen veel tichelwerken, waar bakstenen en tegels werden gemaakt. De bedrijven lagen toen buiten de oude vesting, bij Noordees en Almenum. Toen de stad na de inname van het Blokhuis in 1580 werd uitgebreid en versterkt, kwamen Noordees en Almenum binnen de nieuwe stadswallen te liggen.

Harlingen was niet alleen een haven. Op een vogelvluchtkaart van omstreeks 1572 staan ten oosten van de oude stad veel zoutketen aangegeven. Ze lagen in rijen langs sloten die haaks op de vaart naar Franeker waren gegraven. Namen als Zoutstraat, Oosterkeetstraat en Zoutsloot herinneren nog aan deze nijverheid.

1579: nieuwe inwoners en een grotere stad

In 1579 werd Harlingen naar het oosten uitgebreid. De toestroom van Vlaamse doopsgezinden die uit de zuidelijke Nederlanden vluchtten, speelde daarbij mee. Door de uitbreiding kwam ook de kerk van Almenum binnen de vesting. Niet iedere nieuwkomer was rijk: vluchtelingen kwamen met verschillende beroepen en middelen naar de stad en sloten aan bij bestaande doopsgezinde groepen.

Doopsgezinden en vluchtelingen in Harlingen, 1550–1600

1580: het kasteel valt en de stad wordt versterkt

In februari 1580 kregen Staatse troepen het Harlinger kasteel in handen. Een vroeg-zeventiende-eeuwse kroniek beschrijft hoe de bezetting met een list tot overgave werd gebracht. Daarna begonnen inwoners de zijde van het kasteel aan de stadskant af te breken. In 1579–1580 werd tegelijk gewerkt aan wallen en land- en waterpoorten. Na de Reformatie kwam de Sint-Michaëlskerk in protestantse handen.

De oorlog was ook buiten Harlingen voelbaar. In juni 1580 trokken prinsgezinde troepen vanuit Harlingen naar Liauckamastate bij Sexbierum, waar het huis werd geplunderd en in brand gestoken.

1597–1598: Zuiderhaven en nieuwe uitbreiding

In 1597 werd de Zuiderhaven gegraven om oorlogsschepen een beschutte ligplaats te geven. Een jaar later breidde Harlingen opnieuw uit, nu naar het zuiden. De nieuwe haven werd in de volgende eeuw het hart van de Friese Admiraliteit.

Werk rond de haven

• Schippers en bemanningen voeren op Friesland, Holland en verder over zee.
• Kuipers maakten en herstelden tonnen voor voedsel, drank en handelswaar.
• Smeden, timmerlieden en touwmakers leverden materiaal voor schepen en havenwerk.
• Kooplieden, winkeliers en herbergiers verdienden aan het verkeer door de stad.